«Абылай хан атындағы ҚазХҚжәнеӘТУ Хабаршысы Филология ғылымдары сериясы

ДЭН СИММОНСТЫҢ “ILIUM” РОМАНЫНДАҒЫ ПОСТ-АДАМ БЕЙНЕСІ

Оңғарова Г.Т. — 2026-03-31

Қазіргі әдебиет технологиялық жеделдеу дәуірінде адам табиғатының философиялық және экзистенциалдық өзгерістерін зерттеудің маңызды алаңына айналды. Постгуманистік ойлау жүйесінде постадам ұғымы дәстүрлі антропоцентризмнің шегінен шығатын, ерекше теориялық мәнге ие болмыс түрі. Мақалада Дэн Симмонстың Ilium ғылыми-фантастикалық романы онтоэстетика тұрғысынан талданып, баяндау формасы, интертекстуалдылық және постгуманистік философияның өзара байланысы қарастырылады.

Зерттеу мақсаты Симмонстың постадамдық субъектілікті қалай бейнелейтінін және романның эстетикалық құрылымы адам мен машина гибридтілігі, тән мен сана мәселелерін философиялық тұрғыда қалай ашады деген сұрақтарға жауап беру. Зерттеу Р. Брайдотти, Н. Хейлз, Ж.-Л. Нанси және М. Хайдеггердің еңбектеріне, сондай-ақ М. Бал мен Ж. Женет нарратологиялық үлгілеріне сүйенеді.

Талдау нәтижесінде Ilium романы постадам онтологиясын тек тақырыптық тұрғыда емес, фрагменттелген баяндау, фокализацияның көптүрлілігі және көне мен модернистік мәтіндер арасындағы интертекстуалдық диалог арқылы құрылымдық деңгейде де жүзеге асыратыны анықталды. Симмонс баяндаудың формасын болмыс пен сананың табиғаты туралы философиялық ой ретінде ұсынады.

Зерттеу постгуманистік әдебиеттану мен онтоэстетика әдіснамасының дамуына үлес қосады. Нәтижелерді заманауи әдебиет, өнер философиясы және цифрлық гуманитарлық ғылымдар бойынша оқу үдерісінде, сондай-ақ постгуманистік және ғылыми-фантастикалық мәтіндерді талдау мен оқытуда қолдануға болады.

АЯҚҚА ҚАТЫСТЫ АТАУЛАРДЫҢ СИМВОЛДЫҚ ЖӘНЕ ЛИНГВОМӘДЕНИ МАҒЫНАҒА ИЕ БОЛУЫ

Қамызанова Б.Қ. — 2026-03-31

Бұл мақалада қазақ тіліндегі аяққа қатысты атаулардың, атап айтқанда, "табан" және "балтыр" сөздерінің символдық және лингвомәдени мағыналары талданады. Бұл атаулар тек анатомиялық дене бөліктерін ғана емес, сонымен қатар терең мәдени және танымдық мазмұнды да білдіреді. Зерттеуде қазақ тіліндегі дене мүшелерін білдіретін сөздердің танымдық табиғаты мен тарихи қалыптасуы тілдік деректер негізінде қарастырылып, ұлттық дүниетанымдағы орны анықталды.

Зерттеудің өзектілігі – қазақ тіл білімінде бұл сөздердің когнитивтік-концептуалдық құрылымы, семантикалық өрісі, лингвомәдени сипаты толық зерттелмеген. Сондықтан бұл зерттеу – қазақ тіліндегі антропоцентристік бағыттағы ғылыми ізденістерге қосылатын үлес.

Зерттеу мақсаты – қазақ тіліндегі аяқ бөліктері атауларын тарихи, когнитивтік және мәдени тұрғыда қарастыра отырып, олардың символдық мәні мен метафоралық қызметін анықтау. Осы арқылы тіл мен мәдениеттің өзара ықпалдасу негіздерін ашу көзделеді.

Зерттеу әдістері ретінде тарихи-салыстырмалы әдіс, когнитивтік лингвистика тәсілдері (метафоралық, прототиптік, жүйелік немесе фреймдік), сондай-ақ этимологиялық талдау қолданылды.

Негізгі нәтижелер: "табан" сөзі – тұрақтылық, еңбек, төзімділік концептілерін бейнелейтін лингвомәдени таңба ретінде сипатталды. Ал "балтыр" сөзі – шаршау, қажу, күш пен мықтылық ұғымдарымен байланыста метафоралық мәнге ие.

Қорытындысында, аяққа қатысты ағза атауларының когнитивтік моделі мен мәдени мәні қазақ тіліндегі ұлттық болмыс пен құндылықтардың көрінісі ретінде танылып, тіл мен мәдениеттің байланысын нақты көрсетті.

Зерттеу нәтижелері мен тұжырымдары қазақ тіліндегі "табан", "балтыр" концептерінің терең мәдени-символдық мазмұнға ие екенін, олардың адамның әлеуметтік, эмоционалдық және психологиялық тәжірибесін бейнелейтінін дәлелдеді. Бұл – ұлттық лексиканың когнитивтік құрылымын зерделеуде маңызды қадам.

Зерттеудің ғылыми маңыздылығы – когнитивтік семантика мен этнолингвистика тұрғысынан ұлттық концептосфераны танудағы үлесімен анықталады.

Практикалық маңызы – зерттеу нәтижелері этнолингвистика, когнитивтік және мәдени лингвистика салаларында, сондай-ақ тіл оқыту мен аударма тәжірибесінде қолдануға тиімді.

ҰЛТТЫҚ АССОЦИАТИВТІК СӨЗДІКТІ ҚҰРАСТЫРУДЫҢ ЛИНГВИСТИКАЛЫҚ ҚАҒИДАЛАРЫ: САНДЫҚ ЖӘНЕ САПАЛЫҚ ЗЕРТТЕУ

Медетбекова П.Т. — 2026-03-31

Ғылым мен технологияның айтарлықтай жетістіктерінің сандық форматқа ауысып, соның әсерінен ендігі кезекте ғылыми өнімдердің қолжетімділігі артып, көптеген теориялық және практикалық мәселелерді шеше алатын әлеуеті артуда. Лексикографиялық еңбектердің онлайн тілдік база, корпустардың, басқа да компьютерлік бағдарламалардың лингвистикалық негізін құрап отырғандығы белгілі жайт. Соның бір мысалы – тұтас этникалық топтың тілдік санасына сипаттама беретін ассоциативтік сөздіктердің жасанды интеллект, тілді үйрету машиналарының белгілі бір тіл иелері сияқты ойлау жүйесін, тілдің логикалық үдерістері мен грамматикалық құрылымын қалыптастырудағы рөлін атап өткен жөн. Қазақ этносына тән құндылықтар, мәдени өзгешеліктерден мол ақпарат беретін ұлттық ассоциативтік сөздіктердің құрылымын, оларды құрастырудың тәжірибесін, алгоритмін (жасалу жолы), лингвистикалық қағидаларын жүйелеп, өз тарапымыздан толықтыру, қағидалардың маңызын нақты тілдік материалдар негізінде анықтап, түсіндіру мақаланың мақсаты болмақ.

Мақаланың алға қойған негізгі ғылыми бағыты мен идеясы – қазақ тіліндегі ассоциативтік сөздіктердің сан және сапа жағынан дамуы қажеттігін ескере отырып, заманауи талаптарға сай жаңа аспектілік түрін әзірлеу; ұлттық тілдік сананы, «ассоциативтік» жадты бейнелейтін тілдік деректерді жинақтау және талдау.

Ұлттық ассоциативтік сөздікті құрастыруда еркін ассоциативтік эксперимент әдісі қолданылды. Стимулдарға берілген реакциялар сапалық және сандық талдау арқылы зерттелді; реакциялардың биоәлеуметтік көрсеткіштері (жас, жыныс, аймақ, мамандық) тұрғысынан лингвистикалық және аксиологиялық ерекшеліктері анықталды.

Ұсынылған қағидалар негізінде сөздік материалы құрылып, қазақ халқының ұлттық мінезін, санасының ерекшелігін, аңғал тілдік дүниетаным белгілерін бейнелейтін деректер жүйеленді.

Жалпы жаңа практикалық лексикографиялық өнімдерге теориялық лингвистикалық қағидаларды құру – сөздік құрастыру саласындағы зерттеулердің негізгі міндеті. Осылайша, ХХІ ғасырдағы ақпараттық-коммуникациялық технологияларының дамуы, жаһанданумен бірге маңызы артатын ұлттық ассоциативтік сөздіктердің қағидаларын әзірлеу қазақ тілін синхрониялық тұрғыдан саралауға ықпал етіп қана қоймай, ұлттың рухани және материалды мәдениеті пен салт-дәстүрін, этномәдени лексемалардың семантикасының ғасырлар бойы толық сақталуына мүмкіндік береді. Мақалада лексикография саласындағы интегративті теориялық және практикалық мәселелердің шешу жолдары ұсынылады, бұл қазақ тіл білімінің дамуына және жаңа буын сөздік өнімдерін жасауға үлес қосады.

ҰЛТТЫҚ ТАҒАМ АТАУЛАРЫНЫҢ ЭТНОЛИНГВИСТИКАЛЫҚ СИПАТЫ МЕН ТАНЫМДЫҚ НЕГІЗІ

Бошен А.Н. — 2026-03-31

Бұл зерттеу қазақ халқының ұлттық тағам атауларын тек тұрмыстық лексика емес, тұтас бір ұлттың дүниетанымы, тарихи тәжірибесі мен мәдениетінің көрінісі ретінде қарастырады. Жұмыстың мақсаты – ұлттық тағам атауларының этнолингвистикалық және танымдық негіздерін анықтап, олардың тілдік санадағы және ұлттық болмысты сақтаудағы орнын айқындау. Зерттеу төрт негізгі бағыт бойынша жүргізілді: 1) тағам атауларының негізгі шикізатына негізделген атаулар; 2) дайындау немесе өңдеу тәсіліне байланысты атаулар; 3) тағамның пішіні мен түсіне қатысты атаулар; 4) тағамның әлеуметтік және ғұрыптық қызметін білдіретін атаулар. Әр топтағы атаулардың мағыналық уәждері, тарихи-мәдени астарлары мен символдық мәндері нақты мысалдар арқылы сараланды. Әдіснамалық тұрғыда сипаттамалы, этнолингвистикалық және когнитивтік талдау әдістері кешенді түрде қолданылды. Сипаттамалы әдіс атауларды жүйелеуге, этнолингвистикалық әдіс олардың мәдени мәнін ашуға, ал когнитивтік әдіс метафора мен метонимия сияқты ойлау модельдерінің рөлін көрсетуге мүмкіндік берді. Нәтижелер ұлттық тағам атауларының тек азық-түлік атауы емес, әлеуметтік қарым-қатынасты реттейтін, мәртебе мен сыйластықты айқындайтын мәдени код екенін көрсетті. Мысалы, «сыбаға», «табақ тарту» атаулары әлеуметтік мәртебе мен сыйластық нормаларын білдірсе, «қазы», «қымыз» атаулары байлық, береке, бірлік сияқты мәдени концептілермен сабақтас. «Наурыз көже» атауы халықтың космогониялық түсінігін, жаңару мен молшылыққа деген сенімін бейнелейді. Зерттеу құндылығы – ұлттық тағам атауларын тілдік дерек қана емес, ұжымдық сана мен әлеуметтік жүйенің айнасы ретінде қарастыруында. Алынған қорытындылар ғылыми тұрғыда қазақ халқының этномәдени кодын тануға, практикалық тұрғыда – ұлттық мұраны сақтау, жаңғырту және насихаттауға үлес қосады.

ЕТІС МАҒЫНАСЫНЫҢ ТІЛДІК ТҰЛҒАЛАР АРҚЫЛЫ КӨРІНУІ

Тәубеева Ә.Т. — 2026-03-31

Мақалада қазақ тіліндегі етіс категориясы тілдік жүйенің маңызды морфологиялық бірлігі ретінде қарастырылады. Етіс тұлғаларының құрылымы мен мағынасы тек морфологиялық деңгейде емес, сонымен қатар когнитивтік және функционалдық лингвистика талаптары тұрғысынан да жан-жақты талданады.

Мақаладағы ғылыми зерттеудің мақсаты – қазақ тіліндегі етіс тұлғаларының тілдік тұлғалар арқылы көрінуін, олардың синтаксистік, мағыналық және концептуалдық ерекшеліктерін анықтау. Мақалада сөйлеу актісі барысында субъект пен объект арасындағы қатынасты реттейтін грамматикалық тетіктер мен олардың қызметі сипатталады. Сонымен қатар, сөйлеушінің коммуникативтік ниеті мен рөлдік құрылымының етіс арқылы көрінуі де қарастырылады.

Зерттеудің ғылыми маңыздылығы – етіс категориясының дәстүрлі морфологиялық түсіндірмесінен шығып, оны когнитивтік-концептуалдық және прагматикалық қырынан қарастыруында.

Практикалық маңыздылығы – зерттеу нәтижелерінің тіл үйрету, аударма, дискурс талдауы мен жасанды интеллект жүйелерінде қолдану мүмкіндігінің жоғары болуында.

Мақалада сипаттамалы, құрылымдық және салыстырмалы әдістер кешенді түрде қолданылады. Сипаттамалы әдіс арқылы етіс тұлғаларының ішкі мағынасы мен функциясы ашылады. Құрылымдық тәсіл арқылы етіс тұлғаларының валенттік ерекшеліктері мен сөйлем құрылымындағы аргументтер жүйесі талданады. Салыстырмалы әдіс арқылы көне түркі тіліндегі және қазіргі қазақ тіліндегі тұлғалар арасындағы сабақтастық айқындалады.

Зерттеу барысында етіс мәселесін қарастырған Ахмет Байтұрсынұлы, Орынай Жұбаева, Анар Салқынбай, Жансейіт Түймебаев, сондай-ақ шетелдік лингвистер Фрэнсис Катамба, Джон Стонхам, Фернандо Зунига және Сеппо Киттила еңбектері негізінде қазақ тіліндегі етіс тұлғаларының әмбебап типологиялық сипаттамалары сараланады. Етіс арқылы субъект пен объект қатынасын бейнелеудің танымдық тетіктері нақты мысалдармен негізделеді.

Мақалада ұсынылған тұжырымдар қазақ тіл білімінде етіс категориясын жаңаша қырынан тануға мүмкіндік береді. Етіс категориясын морфологиялық деңгейде ғана емес, танымдық-концептуалдық және функционалдық деңгейде қарастыру қазақ тілінің типологиялық ерекшеліктерін анықтауға үлес қосады.

КӨПТІЛДІЛІК ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ МӘДЕНИЕТАРАЛЫҚ ҚҰЗЫРЕТТІЛІКТІ БАҒАЛАУ

Наубай Б.Н. — 2026-03-31

Зерттеп отырған мақалада мәдениетаралық құзыреттілік және оны көптілділік үдерісіндегі бағалау қарастырылады. Мақалада мәдениетаралық құзіреттіліктің анықтамалары, негізгі ерекшеліктері, көптілділік және оның мәдениетаралық құзыреттілікті дамытуға әсері, мәдениетаралық құзыреттілікті бағалау мақсаты, бағалаудың негізгі құралдары, мәдениетаралық құзыреттіліктегі көптілділіктің артықшылықтары қарастырылады. Мақаланың мақсаты – шетел тілдерін меңгерген және көптілді құзыреттерге ие студенттердің жоғары деңгейде мәдениетаралық құзыреттілікке ие екенін негіздеу, сондай-ақ мәдениетаралық құзыреттілікті бағалаудың маңыздылығын ашып көрсету және оған қатысты мәселелерді айқындау.

Зерттеу сұрақтары мәдениетаралық құзыреттілікті анықтауға бағытталған; мәдениетаралық құзіреттіліктің маңызды белгілерін беру; мәдениетаралық құзыреттілікті бағалаудың негізгі себептерін және мәдениетаралық құзыреттілікті бағалайтын тәсілдерді анықтау; мәдениетаралық құзыреттілікті дамытуды шет тілін оқыту міндеттерінің бірі ретінде көрсету; және мәдениетаралық құзыреттіліктің артықшылығы және негізгі үлесі ретінде көптілділік бойынша білім мен рөлін анықтау.

Зерттеу әдістеріне сипаттамалық, салыстырмалы, аналитикалық және прагматикалық және когнитивтік талдау кіреді. Зерттеу нәтижесі ретінде мәдениетаралық құзыреттілікті өлшеуге бағалауға болады, бірақ дұрыс форматты, әдістерді және стратегияларды таңдауымыз керек, ол ешқашан толық бағалана алмайды, бірақ оны дәрісте және дәрістен тыс дамытуға болады және көп тілді меңгерген тұлғалар мәдениетаралық құзыреттілікті қалыптастыруда көбірек артықшылықтарға ие деп айта аламыз. Зерттеудің ғылыми-тәжірибелік маңызы – мәдениетаралық құзыреттілік лингвистикалық тұрғыдан қарастырылады және ол шет тілін оқытуда қалыптасатын негізгі құзыреттердің бірі болады, сонымен бірге көптілді тұлғалар мәдениетаралық құзыреттілікке оңай ие болады. Көптілділік үдерісіндегі мәдениетаралық құзыреттілік мәдениетті терең түсінуге, коммуникативті дағдыларды жақсартуға, мәдени дүниетанымға қол жеткізуге және шынайы қарым-қатынастарды құруға мүмкіндік береді.

ҚАЗАҚ ЖӘНЕ АҒЫЛШЫН ТІЛДЕРІНДЕГІ «БИЛІК» КОНЦЕПТІСІНІҢ ҒЫЛЫМИ БЕЙНЕСІ МЕН ОНЫҢ ҰЛТТЫҚ-МӘДЕНИ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІН ЗЕРТТЕУ

Асанова Г.С. — 2026-03-31

Концепт ұғымы, концепті талдау құрылымы әртүрлі тілдерде екі тілдің және мәдениеттің ерекшеліктерін есере отырып талданады. Саяси дискурс саласына жататын «билік», «power» концептілерінің жан жақты талданып, екі тілге тән ұлттық мәдени ерекшелігін ашу мақаламыздың негізін құрап отыр. Берілген мақалада бір-біріне туыс емес құрылымы әртүрлі қазақ және ағылшын тілдеріндегі «билік» концептісінің әр тілге тән ұлттық-мәдени ерекшелігі суреттеледі. Салыстырмалы-салғастырмалы әдіс көмегімен қазақ тіліндегі «билік» және ағылшын тіліндегі «power» концептілерінің ұқсас және айырым белгілері анықталады, концептуалды талдау жасалады. Қазақ тіліндегі «билік» және ағылшын тіліндегі «power» концептілерінің перцептивті, когнитивті және құндылық аспектілеріне талдау жасалып, олардың сипаттары ашып көрсетіледі. Қазақ және ағылшын тілдеріндегі концептілердің көп қырларының ұқсас екендігі анықталды. Бақылау және үстемдік, күш пен ықпал, басқару сынды негізгі мағыналар бейнеленген «power» концептісі қазақ тіліндегі «билік» концептісінің ең жақын лексикалық баламасы екендігі айқындалды. Дегенменде екі тілдегі ұқсас концепті талдау барысында әр тілдің ерекшелігіне байланысты дәл сондай нақты балама мағыналар барлық жерде сәйкес келе бермейтініде айқындалады. Ағылшын және қазақ тілі екі бөлек тіл болғандықтан және екі түрлі тілдік ортаға жататындықтан «билік» концептісінің мағынасы, ұлттық мәдени ерекшелігі бар екені, тіпті қазақ тіліндегі ұғым ағылшын тілінде жоқ екені анықталды, керісінше ағылшын тіліндегі баламасы қазақ тілінде жоқ екені анықталды. «Билік» концептін талдау барысында нақты сөздіктерден, саяси тарихи мәтіндерден мысалдар мен олардың аудармасы сарапталды. Зерттеу нәтижелері ұлтаралық, сондай-ақ мәдениетаралық эксперименттер жүргізу барысында, концептуалдық талдаулар жасауда қолданыс таба алады. Аударма талдаударын ассоциациялық сөздіктерді, екі тілді сөздіктерді құрастыруға, жоғарғы оқу орындарындағы лингвомәдениеттану, когнитивті лингвистика, мәдениетаралық коммуникация секілді пәндерді оқыту тәжірибесінде қолдануға болады.

М. ШАЯХМЕТОВТЫҢ «ҮНСІЗ ДАЛА» ДЕРЕКТІ ПОВЕСІНДЕГІ МАҚАЛ-МӘТЕЛДЕР — ДАЛАНЫҢ ҮНІ РЕТІНДЕ: АУДАРМА ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

Матыгулова А.Н. — 2026-03-31

Бұл зерттеуде Мұхамед Шаяхметовтің «Үнсіз дала» деректі повесіндегі қазақ мақал-мәтелдерінің рөлі талданады. Бұл өзектілік фольклорлық элементтерді қазақ халқының ұлттық менталитетінің, тарихи жадының және мәдени болмысының көрінісі ретінде, әсіресе қуғын-сүргін, ассимиляция және мәдени трансформация жағдайында түсіну қажеттілігінен туындайды.

Бұл зерттеудің жаңашылдығы мақал-мәтелдердің деректі повесінің көркемдік құрылымындағы қызметтерін жан-жақты талдап, олардың қазақ және ағылшын тілдеріне аударылу ерекшеліктерін сараптауында. Зерттеуде мақал-мәтелдер шығарманың көркемдік-идеялық мазмұнының ажырамас элементі ретінде атап өтіледі.

Бұл зерттеу жұмысының мақсаты – «Үнсіз дала» деректі повесіндегі қазақ мақал-мәтелдерінің көркемдік-семантикалық қызметтерін анықтау, сонымен қатар бұл мақал-мәтелдерді басқа тілдерге аударудың лингвомәдени және аудармалық аспектілерін талдау.

Зерттеуде мәтіндік, контекстік және салыстырмалы талдау, сондай-ақ лингвомәдени және аударма тәсілдерінің элементтері қолданылды.

Зерттеудің теориялық құндылығы фольклордың деректі әдебиеттегі рөлін терең түсінуінде. Оның практикалық маңыздылығы нәтижелерді көркем мәтіндерді зерттеуде, мәдениетаралық қарым-қатынаста, қазақ фразеологиялық бірліктерін аударуда әлеуетті қолдануда жатыр.

Повестегі мақал-мәтелдер тек сәндік-стильдік қызмет атқарып қана қоймай, сонымен қатар мінездеме, оқиғаға авторлық баға беру, композициялық үйлесімділік, халық даналығын білдіру құралы қызметін атқаратыны анықталды. Қазақ мақал-мәтелдерін аударудағы лексикалық, семантикалық және мәдени қиындықтар да айқындалып, көптілді ортада оларды түсіндіруде мәдени контексттің маңыздылығын көрсетті.

ЦИФРЛЫҚ БАЯНДАУДЫ БЕЙІМДЕУ: ОЙЫНІШІЛІК МӘТІНДЕРДІҢ АУДАРМАСЫН ЗЕРТТЕУ

Бадалиев А. — 2026-03-31

Мақала заманауи бейнеойындардағы мәтіндердің аудармасын зерттеуге арналған. Мұнда тіл тек коммуникация құралы ретінде ғана емес, сонымен қатар ойын әлемін қабылдауға және оған енуге мүмкіндік беретін дизайн элементі ретінде де қарастырылады. Зерттеудің басты мақсаты интерфейс элементтері, мәзірлер, диалогтар, субтитрлер мен заттардың сипаттамаларын қоса алғанда, мәтіндік компоненттердің локализациясы мен бейімделуін талдау болып табылады.

Бұл зерттеу сапалық және салыстырмалы әдістерге сүйенеді, оған аудиовизуалды аударма мен ойын локализациясына қатысты теориялық көзқарастар, сондай-ақ түпнұсқа және локализацияланған мәтіндердің жағдайлық талдауы кіреді. Мақалада семантикалық дәлдікке, мәдени сәйкестікке және визуалды үйлесімділікке қол жеткізетін, бірақ ойынға ену процесіне кедергі келтірмейтін аударма стратегиялары айқындалады. Ерекше назар типография шешімдерінің, пайдаланушы интерфейсінің дизайнының локализациясына және аудармашының оқиғаға адалдық пен ойын тәжірибесінің қолайлылығы арасындағы тепе-теңдікті сақтауына аударылады.

Зерттеу нәтижелері тиімді бейнеойын локализациясы тура аудармаға ғана негізделмейтінін көрсетеді, ол тілдік, визуалды және интерактивті деңгейлерді біріктіре отырып, мағынаны қайта құруды қамтиды. Талдау интерфейс, типографиялық белгілер немесе заттардың атауларындағы аударма қателері виртуалды әлемге ену әсерін бұзуы мүмкін екенін дәлелдейді.

Мақала аударматану мен медиа зерттеулерінің тоғысындағы пәндер үшін өзекті, өйткені ол тілдік талдауды ойын дизайнының қағидаларымен байланыстыратын біріктірілген әдістемені ұсынады. Зерттеудің практикалық құндылығы көптілді интерактивті материалдармен жұмыс істейтін кәсіби локализаторлар, оқытушылар мен әзірлеушілерге арналған әдістемелік ұсынымдар түрінде көрінеді. Нәтижелер сәтті локализация сөзбе-сөз аудармада емес, тұтас бір әлемнің, оның стилі мен көңіл күйінің, ойыншы ретіндегі тәжірибесінің аудармасында екенін көрсетеді.

ДИПЛОМАТИЯЛЫҚ ДИСКУРСТАҒЫ МЕТАФОРА, ЭВФЕМИЗМ ЖӘНЕ РИТОРИКАЛЫҚ ФОРМУЛАЛАРДЫҢ СТИЛИСТИКАЛЫҚ-ПРАГМАТИКАЛЫҚ ЖӘНЕ АУДАРМАЛЫҚ АСПЕКТІЛЕРІ

Жунисбек Л. — 2026-03-31

Мақалада дипломатиялық дискурстың коммуникативтік тиімділігін айқындайтын стилистикалық және прагматикалық құралдар қарастырылады. Зерттеу барысында негізгі назар үш маңызды стилистік құралға — метафора, эвфемизм және риторикалық формулаларға аударылды. Зерттеудің мақсаты – осы тілдік тетіктердің дипломатиялық мағыналарды қалыптастыру жолдарын, саяси ұстанымдарды жеткізу тәсілдерін және мәдениетаралық өзара түсіністі қалай қамтамасыз ететінін анықтау.

Мақала авторларының айтуынша, дипломатиялық дискурс — бұл стратегиялық коммуникацияның ерекше бір түрі, яғни ол тек ақпарат жеткізу ғана емес, белгілі бір мақсатқа — сендіру, пікірді жұмсарту және адамдарды келісімге келтіру немесе қатынасты реттеу қызметіне бағытталған қарым-қатынас формасы. Тіл ғылымында дипломатиялық дискурстағы аударма мәселелеріне арналған зерттеу еңбектер көбіне идеологиялық мазмұнға ерекше көңіл бөліп, ал мәнмәтіндегі стилистикалық және прагматикалық тәсілдер назардан тыс қалып келеді. Бұл зерттеу аталған олқылықтардың орнын толтыруға тырыса отырып, дипломатиялық дискурстағы риторикалық мәселелер мен прагматикалық шектеулердің өзара байланысын талдайды.

Зерттеу әдіснамалық тұрғыдан метафораның сыни талдауына, Браун мен Левинсонның сыпайылық және «бет-беделді сақтау» теориясына, сондай-ақ формулалық тіркестердің жиілік талдауына сүйенеді. Зерттеу материалдары ретінде ағылшын тіліндегі ресми дипломатиялық мәтіндер мен олардың қытай тіліндегі аудармалары алынды. Зерттеу барысында сапалық және шектеулі сандық талдау әдістері қолданылып, метафоралық құрылымдардың, эвфемистік жұмсартулардың, формулалық өрнектердің үлгілері зерттелді.

Зерттеу барысында қол жеткізілген нәтижелер біріккен стилистикалық-прагматикалық тәсілдің дипломатиялық дискурсты кешенді түсінуге мүмкіндік беретінін және дипломатиялық аударма мен аудармашыларды даярлауға қатысты практикалық ұсыныстар ұсынатынын көрсетеді. Сонымен қатар зерттеу дипломатиялық мәтіндерді аудару барысында аудармашының басты міндеті – түпнұсқа мәтін мен аударма мәтіндегі сәйкестікті сақтай отырып, мазмұнды мәдени үндестік пен тоналдық нақтылық тұрғысынан үйлестіру екенін көрсетеді. Автрлардың пікірінше, аудармашының бұндай ерекшеліктерді білуі - түрлі дәрежедегі саяси келіссөздердің сәтті өтуі мен жалпы дипломатиялық қатынастарды дамыту тұрғысынан өте маңызды болып табылады.

ЭКОЛОГИЯЛЫҚ МЕДИАДИСКУРСЫНДАҒЫ ҚОҒАМДЫҚ ПІКІРДІ ҚАЛЫПТАСТЫРУДАҒЫ КОНЦЕПТУАЛДЫ МЕТАФОРАЛАРДЫҢ РӨЛІ

Искакова Н.С. — 2026-03-31

Экологиялық дағдарыстар мен климаттың өзгеруі бүгінгі таңда жаһандық медиадискурстағы ең өзекті мәселелердің бірі болып табылады. Климаттың өзгеруін сипаттау үшін қолданылатын лингвистикалық құралдар, атап айтқанда концептуалды метафоралар қоғамдық қабылдауды қалыптастыруда шешуші рөл атқарады.

Бұл зерттеудің мақсаты – концептуалды метафораларды анықтау және экологиялық мәселелер мен климаттың өзгеруіне байланысты экологиялық медиадискурста оларға когнитивті-лингвистикалық талдау жасау. Сонымен қатар, концептуалды метафоралардың қоғамдық пікірге қалай әсер ететінін зерттеуге баса назар аударылады.

Зерттеу метафоралардың экологиялық мәселелерді сипаттаудағы когнитивті маңыздылығын көрсетеді және оларды тиімдірек пайдалану жолдарын ұсынады. Осылайша, зерттеудің ғылыми маңыздылығы тіл арқылы жаһандық экологиялық мәселелерді қабылдауды қалыптастыру механизмдерін анықтай отырып, концептуалды метафораларды қолдану кезінде пайда болатын когнитивті және эмоционалды әсерлерді бағалау болып табылады. Практикалық маңыздылығы нәтижелерді экологиялық дискурсқа арналған кейінгі ғылыми зерттеулерде, сондай-ақ жоғарғы оқу орындарында мәдениетаралық коммуникация, когнитивтік лингвистика, медиалингвистика және т.б. сияқты пәндерді оқытуда қолдану мүмкіндігімен байланысты.

Әдістеме мазмұндық талдауды, когнитивтік-лингвистикалық талдауды, сондай-ақ әртүрлі концептуалды метафоралардың адамдардың экологиялық мәселелерді қабылдауына қалай әсер ететінін анықтау мақсатында алушыларға сауалнама жүргізуді қамтиды.

Зерттеу нәтижелері метафоралар жалпы аудитория үшін күрделі ақпаратты жеңілдетуге де, эмоционалды қызығушылық тудыруға да ықпал ететінін көрсетеді, алайда оларды шамадан тыс қолдану қабылдауға кері әсер етіп, ақпаратқа деген қызығушылықтың бәсеңдеуіне әкелуі мүмкін. Зерттеу медиа коммуникацияда метафораларды тиімді қолдануға бағытталған ұсыныстар бере отырып, тілдің экологиялық мінез-құлық пен хабардарлыққа әсер етуінің когнитивтік механизмдерін зерттеуге ықпал етеді.

БАТЫС ҚАЗАҚСТАН УНИВЕРСИТЕТІНДЕГІ ТІЛДІК ЕМЕС МАМАНДЫҚТАРДА ОҚИТЫН СТУДЕНТТЕРГЕ АҒЫЛШЫН ТІЛІН ҚАШЫҚТАН ОҚЫТУДЫҢ ТИІМДІЛІГІН БАҒАЛАУ

Султангубиева А. — 2026-03-31

Бұл зерттеу Батыс Қазақстандағы мемлекеттік университеттің негізгі мамандықтан тыс немесе тіл мамандығы емес студенттер арасында Easy English онлайн-платформасының ағылшын тілін меңгеруге тиімділігін зерттейді. Зерттеу жаратылыстану ғылымдары, педагогика және гуманитарлық ғылымдары колледждерінің студенттеріне бағытталған, олар 2024-2025 оқу жылында пилоттық жобаға қатысты. Шамамен 400 студент Easy English онлайн платформасына тіркеліп, A1–A2 деңгейлерінде шет тіл ретінде ағылшын тілін (EFL) оқыды. Студенттер бірінші семестрде A1 деңгейін, екінші семестрде A2 деңгейін оқыды. Зерттеу студенттердің грамматика, сөздік қоры, тыңдау және сөйлеу дағдыларындағы прогресңн бағалау үшін сипаттамалық статистикалық талдау әдісін пайдаланады.

Нәтижелер көрсеткендей, студенттердің көбісі барлық бағытталған тілдік дағдыларында елеулі жетістіктерге қол жеткізді, бұл платформаның тиімді әрі практикалық екенін көрсетеді.

Зерттеу сондай-ақ платформаның қызықты әрі қолжетімді екенін анықтайды, бұл студенттердің тіл үйренуге деген мотивациясын арттырады. Сонымен қатар, бұл зерттеу жоғары білімді технологиялық қолдау арқылы тіл үйрену саласындағы зерттеулерге өз үлесін қосады және оқу бағдарламаларын әзірлеушілерге, педагогтарға және мамандарға университеттік EFL бағдарламаларына электронды оқытуды интеграциялау бойынша практикалық ұсыныстарды ұсынады. Студенттердің нәтижелері мен пікірлерін талдай отырып, зерттеу онлайн платформалардың дәстүрлі сыныптық оқытуды толықтыруды құнды құрал бола алатынын көрсетеді.

Жалпы, бұл зерттеу онлайн тіл үйренудің педагогикалық артықшылықтары мен қиындықтарын зерттейді және жо,ары білім беруде электронды оқытуды оңтайландыру бойынша нұсқаулықтарды ұсынады.

ҚАЗАҚ ТІЛІН ҮЙРЕТУ ҮРДІСІНДЕ ГЕЙМИФИКАЦИЯ ЭЛЕМЕНТТЕРІН ҚОЛДАНУ

Zhakupova A.O. — 2026-03-31

Бұл мақалада қазақ тілін үйрету үдерісінде геймификация элементтерін қолдану қарастырылады. Қазіргі білім беру жүйесінде инновациялық технологиялар мен цифрлық құралдарды пайдалану оқу сапасын арттырудың маңызды шарты болып табылады. Осы тұрғыда геймификация - студенттің оқу мотивациясын, белсенділігін және тілдік дағдыларын дамытуға бағытталған заманауи әдіс ретінде қарастырылады.

Зерттеудің мақсаты - қазақ тілін екінші немесе шет тілі ретінде оқытуда ойын элементтерін тиімді қолданудың әдістемелік негіздерін айқындау және олардың оқу нәтижесіне ықпалын анықтау. Зерттеу барысында салыстырмалы талдау, бақылау, тәжірибелік қолдану және педагогикалық эксперимент әдістері пайдаланылды.

Негізгі идея оқу процесін геймификация арқылы эмоционалды және интерактивті ету, студенттің танымдық белсенділігін арттыру мен оқу материалын терең меңгеруіне жағдай жасауға бағытталған. Мақалада Duolingo, Memrise, Rosetta Stone, FluentU сияқты цифрлық платформалардағы геймификация элементтері және олардың қазақ тілін оқытудағы қолданылу жолдары қарастырылды.

Оқу үрдісінде ойын элементтерін қолдану студенттердің қызығушылығы мен белсенділігін арттырып, нәтижелі болуын көрсетті, тыңдалым, айтылым, оқылым және жазылым дағдыларын кешенді дамытуға мүмкіндік беретіні анықталды. Сонымен қатар, викторина, рөлдік ойындар, уақытты басқару тақырыбындағы интерактивті тапсырмалар сияқты тәсілдердің тәжірибелік тиімділігі дәлелденді.

Қорыта келе, геймификация әдісін жүйелі қолдану қазақ тілін оқытуда оқу процесін оңтайландырып, студенттің коммуникативтік құзыреттілігін және өзіндік даму қабілетін арттыратыны айқындалды. Зерттеудің ғылыми және практикалық маңызы - геймификацияны тіл үйретудің инновациялық тәсілі ретінде оқу бағдарламаларына мақсатты түрде енгізу қажеттігін негіздеуінде.

ФАРМАЦЕВТИКАЛЫҚ ТЕРМИНОЛОГИЯНЫ ОҚЫТУ ҮДЕРІСІНДЕ ИНТЕРБЕЛСЕНДІ ӘДІСТЕРДІ ҚОЛДАНУ ҮЛГІСІ

Шевякова Т.В. — 2026-03-31

Бұл мақалада латын тілі сабақтарында фармацевтикалық терминология мен химиялық номенклатураны оқыту үдерісіне интерактивті оқыту әдістерін біріктіретін кешенді модель ұсынылады.

Зерттеудің өзектілігі болашақ фармацевттердің кәсіби даярлығының сапасына қойылатын талаптардың артуымен айқындалады, себебі латын тіліндегі фармацевтикалық терминология мен химиялық номенклатураны меңгеру кәсіби құзыреттіліктің негізгі құрамдас бөлігі болып табылады. Цифрлық білім беру ортасының дамуы жағдайында білім алушылардың жоғары деңгейдегі қызығушылығы мен оқу материалының тиімді меңгерілуін қамтамасыз ететін оқыту әдістемелеріне деген қажеттілік артып отыр.

Мақаланың жаңашылдығы — фармацевтикалық білім беруде латын тілін оқыту үдерісіне интерактивті тәсілдерді біріктірудің кешенді моделін жасау және негіздеу. Бұл модель білім алушылардың қажеттіліктерін талдаудан бастап, оқу нәтижелерін қорытынды бағалауға дейінгі кезеңдерді қамтитын, студенттердің кәсіби дайындығын арттыруға бағытталған бірізді жүйе болып табылады.

Зерттеудің мақсаты – интерактивті технологияларды қолдану арқылы фармацевтикалық терминология мен химиялық номенклатураны оқытудың тиімділігін арттыруға бағытталған әдістемелік модельді құру және сипаттау.

Зерттеу әдістері ретінде педагогика және фармацевтикалық білім беру саласындағы ғылыми әдебиеттерді талдау, құрылымдық-функционалдық модельдеу, интерактивті технологияларды жүйелеу, сондай-ақ педагогикалық бақылау мен студенттердің оқу жетістіктерін бағалау қолданылды.

Зерттеу нәтижесінде мотивациялық блокты, тақырып пен күтілетін нәтижелерді хабарлауды, қажетті ақпаратты ұсынуды, интерактивті тапсырмаларды орындауды, қорытындылау мен кері байланысты қамтитын көпсатылы модель әзірленді. Әрбір білім алушыны оқу және зерттеу үдерісіне белсенді тартуды қамтамасыз ететін негізгі интерактивті технологиялар айқындалды. Кері байланыс модельдің маңызды құрамдас бөлігі екені анықталып, оның студенттерге оқу мақсаттарына жету жолдарын саналы түрде түсінуге, ал оқытушыға кәсіби терминологиялық құзыреттілік деңгейін объективті бағалауға мүмкіндік беретіні көрсетілді.

Зерттеудің теориялық құндылығы кәсіби бағытталған тілдік білім беру контексінде «интерактивті» ұғымының мәнін нақтылауда және интерактивті білім беру моделінің құрылымдық элементтерін негіздеуде көрінеді. Мақаланың тәжірибелік құндылығы ұсынылған модельді фармацевтикалық жоғары оқу орындарында латын тілі сабақтарын өткізу барысында қолдану мүмкіндігімен айқындалады. Бұл оқу материалының берік меңгерілуіне, коммуникативтік дағдылардың дамуына және студенттердің кәсіби даярлығының сапасын арттыруға ықпал етеді.

XXI ҒАСЫРДАҒЫ НЕОЛОГИЗМДЕР: СӨЗЖАСАМ ТЕТІКТЕРІ МЕН СЕМАНТИКАЛЫҚ ӨЗГЕРІСТЕР

Имангалиева Д.Б. — 2026-03-31

Бұл зерттеу XXI ғасырдағы ағылшын неологизмдерінің сөзжасам тетіктері мен семантикалық өзгерістерін жан-жақты талдайды, әсіресе 2000–2024 жылдар аралығында пайда болған лексикалық инновацияларға ерекше назар аударады. Қазіргі когнитивтік-семантикалық теорияларға негізделген және корпусқа сүйенген әдіснама аясында талдау COCA, NOW және GloWbE сияқты ірі лингвистикалық корпустардан, сондай-ақ Reddit пен Twitter платформаларынан алынған кең көлемді деректерден жинақталған 450 неологизмді қамтиды. Дереккөздердің мұндай үйлесімі институционалданған лексикалық бірліктерді де, жылдам дамып жатқан цифрлық ортада пайда болған жаңа сөздерді де көпқырлы түрде зерттеуге мүмкіндік береді.

Зерттеу нәтижелері цифрлық дәуірдің морфологиялық өнімділікті түбегейлі өзгерткенін көрсетеді: жаңа сөз жасаудың ең өнімді тетіктері ретінде блендинг, күрделі сөз жасау және акронимизация алдыңғы орынға шықты. Бұл үдерістер онлайн дискурстың коммуникативтік талаптарын бейнелейді, мұнда қысқалық, мультимодалдылық және жоғары экспрессивтік қанықтық барған сайын маңызды бола түсуде. Сонымен қатар зерттеу метафоралық кеңею, бағалауыштық ығысым, пейорация, амелорация және қайта семантизацияның ауқымды үлгілері сияқты семантикалық үдерістердің кең спектрін анықтайды. Бұл үрдістер технологиялық делдалданған платформаларда лексемалардың тез айналымға түсуі нәтижесінде мағыналардың жылдам өзгеретінін айқын көрсетеді.

Маңыздысы, неологизмдер тек сөздік құрамды толықтырып қана қоймайды, сонымен бірге жедел дамып жатқан технологиялық инновацияларға, өзгеріп жатқан әлеуметтік-саяси жағдайларға және қарқынды мәдени динамикаға берілетін тілдік жауап рөлін атқарады. Зерттеуде белгіленген семантикалық траекториялардың басым бөлігі жаңа сөздердің қабылдануы, түсіндірілуі және идеологиялық мәнмен қанығуы онлайн қауымдастықтар, алгоритмдік күшейту және платформалық дискурс нормалары арқылы қалыптасатынын көрсетеді.

Жалпы алғанда, зерттеу неологизмдердің XXI ғасырдағы қоғамдық өмірдің концептуалды қайта ұйымдасуын бейнелейтін әрі сол үдерістің өзіне белсенді қатысатын динамикалық семиотикалық артефактылар екенін дәлелдейді.

ҚАЗАҚ ЖӘНЕ АҒЫЛШЫН ОФТАЛЬМОЛОГИЯЛЫҚ ТЕРМИНДЕРІНІҢ ЖАСАЛУЫ

Хасангалиева Б.К. — 2026-03-31

Тіл біліміндегі антропоөзектік парадигма аясында терминжасам тәсілдерін зерделеу, термин жасау механизмдерін анықтау бүгінгі таңда өзекті болып саналады. Терминдерді когнитивтік көзқарас тұрғысынан зерттеу идеясының маңыздылығын төмендегілерден көруге болады: біріншіден, когнитивті аспект терминді терминжасаушы көзімен зерттеуге мүмкіндік береді, екіншіден, когнитивтік терминтаным терминнің күрделі әрі қарама-қайшы табиғатын түсінуге көмектеседі, терминшілерді терминнің ішкі заңдылықтарын зерттеуге бағыттайды, үшіншіден, терминтанымдағы когнитивтік зерттеулер терминді жаңа қырынан зерттеуге ықпал етеді. Зерттеуде когнитивтік терминтаным теориясына қатысты тұжырымдар мен ұстанымдар басшылыққа алынды. Құрылысы әртүрлі қазақ және ағылшын офтальмологиялық терминдерінің жасалуына салғастырмалы талдау жасалды, қазақ және ағылшын офтальмология терминдерінің жасалу тәсілдерін анықталды. Зерттеу нысаны – антропоөзектік парадигмадағы қазақ және ағылшын офтальмология терминологиясы. Зерттеу пәні – офтальмология терминдерінің жасалу тәсілдері. Зерттеудің мақсаты – қазақ және ағылшын офтальмология терминдерінің жасалу тәсілдеріндегі ұқсастық пен айырмашылықты концептуалды талдау негізінде анықтау. Зерттеу төмендегідей міндеттерді шешуге ұмтылады: 1) қазақ және ағылшын терминдерінің жасалуындағы негізгі тәсілдерді анықтау; 2) қазақ, ағылшын офтальмология терминдерінің жасалуына тән белгілерді анықтау; 3) офтальмология терминдерінің жасалуындағы жиі кездесетін тәсілдерді сипаттау; 4) терминжасам тәсілдерінің кәсіби білімді бейнелейтін терминдер жасаудағы орнын анықтау; 5) терминжасам тәсілдерінің терминжүйені жүйелеудегі, біріздендірудегі, кәсіби білімнің дәлдігі мен қысқалығын қамтамасыз етудегі рөлін анықтау. Зерттеу барысында түгелдей теру әдісі, сипаттама, сандық және салғастырмалы әдіс, концептуалды талдау әдісі қолданылды. Зерттеудің ғылыми жаңалығы алғаш рет қазақ және ағылшын офтальмология терминдерінің жасалу тәсілдері кешенді талдауымен анықталады. Зерттеу нәтижесінде қазақ және ағылшын офтальмология терминдері морфологиялық, синтаксистік және семантикалық тәсілдер арқылы жасалатыны анықталды. Синтаксистік тәсіл екі тілде де өнімді тәсіл ретінде танылды. Морфологиялық және семантикалық тәсілдердің қолданыс жиілігінде айырмашылықтар анықталды, ол екі тілдің типологиялық тұрғыдан құрылысы әртүрлі тілдер екендігімен түсіндіріледі. Ғылыми зерттеудің практикалық маңызы алынған нәтижелер қазақ және ағылшын медицина дискурсын әрі қарай зерттеуде, басқа терминжүйелерді талдауда пайдалы болады. Алынған нәтижелер қазақ терминологиясын біріздендіруге ықпал етеді. Қазақ тіл білімінде кәсіби дискурсты зерттеуге негіз болады.

РЭЙ БРЭДБЕРИДІҢ «САРЫШӨП ШАРАБЫ» РОМАНЫНДАҒЫ КЕЗДЕСУ МОТИВІНІҢ СЕМАНТИКАЛЫҚ АСПЕКТІСІ

Ибраева Ж. — 2026-03-31

Бұл мақалада қазіргі әдебиеттанудағы мотивтерге қатысты өзекті мәселелер, атап айтқанда семантикасы, эстетикалық маңызы мен онтологиялық мәні қарастырылады. Жұмыстың жаңашылдығы – Р. Брэдберидің шығармашылығына арналған әдеби-тілдік зерттеулер саны біршама көп болғанына қарамастан, дәл осы көркем шығармадағы кездесу мотивін анықтауға бағытталған ғылыми еңбектердің болмауы арқылы дәлелденеді. Мақала мақсаты – Рэй Брэдберидің «Сарышөп шарабы» романындағы кездесу мотивінің семантикалық аспектісін анықтау және бұл мотивтің шығармадағы құндылықтық мәнге қалай ие болатынын көрсету. Зерттеудің пәні – шығарманың кездесу мотивінің семантикалық аспектісі, оның негізгі құндылықтары мен аксиологиялық бағдарлануы. Зерттеу нысаны – шығармадағы кездесу мотиві. Зерттеу материалы ретінде Рэй Брэдберидің «Сарышөп шарабы» романы алынды. Жеке ғылыми әдістер қатарында көркем герменевтика, интертекстуалдық талдау, сондай-ақ тұтас, концептуалдық, компоненттік және контекстуалдық талдау әдістері қолданылды. Бұл әдістер Брэдберидің авторлық бейнелеу стилінің ерекшеліктерін және оның дүниетанымдық бағыттарын анықтауға мүмкіндік берді. Зерттеу нәтижелері көрсеткендей, «Сарышөп шарабындағы» кездесу мотивінің семантикалық аспектісі басты кейіпкердің өмірді түсінуінің дамуын бейнелейді, адамның жеке тұлғасының қалыптасуында және уақытты қабылдауында адамаралық байланыстардың маңызын айқындайды. Жұмыстың практикалық маңызы – мақалада келтірілген материалдар заманауи шетел әдебиетін, ХХ ғасыр әлем әдебиетін, қазіргі америкалық әдебиетті оқытуға арналған семинарлар мен дәрістерде пайдалануға болады. Қорытындылай келе, Рэй Брэдберидің «Сарышөп шарабы» романындағы кездесу мотивінің семантикалық аспектісі адамның өзін-өзі тануын қалыптастырудағы кездесулердің рөлін ашып көрсетеді, бұл өз кезегінде адамаралық байланыстардың өткінші, бірақ өзгеріске толы табиғатын айқындайды.

РЕСЕЙДЕГІ ҚАЗАҚ ДИАСПОРАСЫНЫҢ ӘЛЕУМЕТТІК ЖӘНЕ ТІЛДІК ЖАҒДАЙЫ

Досова А.Т. — 2026-03-31

Мақаланың мақсаты – Ресей өңірлеріндегі қазақ диаспорасынан алынған қазақ тілі мен мәдениетіне қатысты материалдар мен мұраны ғылыми зерттеу. Мақалада қазақ диаспорасының мәдениеті мен тілінің сақталуына, дамуына ықпал ету жолдарын анықтауға басымдық берілді.

Мақалада қазақ диаспорасының ұлттық ерекшелігін айқындау, ұлттық мәдени байлықтарымыздың заманауи шет елдік мәдениетпен сіңісу себептері айқындалды. Диаспора және қазақ диаспорасы терминдері талданады.

Бұл мақалада Ресейдегі қазақтардың қазіргі жағдайы, олардың ана тілін, ұлттық дәстүрлерін сақтау мәселелері және диаспораның мәдени-әлеуметтік өмірі сипатталады. Мақалада қазақ диаспорасының ұлттық бірегейлікті сақтау жолдары мен болашақ даму бағыттары туралы ой қозғалады. Бұл зерттеу Қазақстан мен Ресей арасындағы этномәдени және әлеуметтік байланыстардың нығаюындағы диаспора рөлін ашуға бағытталған.

Зерттеу барысында қазақ диаспорасының тілдік жүйесінде байқалатын билингвизм, код ауыстыру, гибридті сөйлеу құбылыстары нақты тілдік деректер арқылы дәлелденеді. Ұлттық мәдени лексиканың (дәстүрлі киім атаулары) семантикалық және прагматикалық трансформациясы сипатталып, диаспоралық тілдік ортаның динамикалық моделі ұсынылады.

Мақалада Ресей мемлекетінде өмір сүріп жатқан қазақ халқы (диаспорасы) туралы ғылыми мақалалар мен журнал беттерінде басылып шыққан ақпараттар мен материалдарды зерттеу үшін салыстыру және сұрыптау әдістері қолданылды. Сұрыптау әдісі жинақталған материалдардың мақала тақырыбының ғылыми объектісіне қатыстылығы мен сәйкестігі тұрғысынан жүргізілді. Сұрыпталған ақпараттар мен фактілер негізінде теориялық болжамдар мен тұжырымдамаларға талдау жасалынды. Талдау әдісі кезінде ақпараттарды салыстыру мен қорытындылау жұмысы жасалынды. Аталған әдістердің жиынтығы Ресейдегі қазақ диаспорасының қазіргі тілдік және әлеуметтік жағдайын жан-жақты әрі объективті бағалауға негіз болды.

Зерттеу нәтижесін жоғары оқу орындарында оқытылатын Әлеуметтік лингвистика, Қазақ тілінің лексикологиясы пәндері бойынша тәжірибелік сабақтар мен өздік жұмыстарда пайдалануға болады.

ҒЫЛЫМИ АУДАРМАДАҒЫ ӨЗЕКТІЛІК ТЕОРИЯСЫ: КОГНИТИВТІК-ПРАГМАТИКАЛЫҚ ТАЛДАУ АРҚЫЛЫ АРНАЙЫ ТЕРМИНОЛОГИЯНЫ ОҢТАЙЛАНДЫРУ

Искакбаева А. — 2026-03-31

Ғылыми мәтіндерді аудару – дәлдікті ғана емес, сонымен қатар мақсатты аудиторияның ақпаратты қабылдауының когнитивтік және прагматикалық ерекшеліктерін ескеруді талап ететін күрделі процесс. Негізгі мәселелердің бірі – арнайы терминологияны, әсіресе полисемантикалық мағынасы мен концептуалды өзгермелілігі бар терминдерді аудару тілі мен қолданылу контекстіне байланысты әртүрлі түсіндіріледі.

Бұл зерттеудің мақсаты ғылыми терминологияны аударуда релевант теория тұжырымдамасын қолдануды, сондай-ақ когнитивтік және прагматикалық факторларды ескере отырып, ғылыми дискурсты бейімдеуді талдау болып табылады. Жұмыстың негізгі бағыттары оңтайлы сәйкестік стратегияларын, контекстік болжамдарды және терминдердің процедуралық мағынасын зерттеуді қамтиды. Әдістеме механика оқу құралыларындағы негізінде «shear stress» (ығысу кернеуі), «simple shear» (жай ығысу), «body force» (дене күші) және «earthquake waves» (жер сілкінісі толқындары) терминдерін мысалға ала отырып, когнитивтік-прагматикалық, корпустық және салыстырмалы талдауды қамтидық.

Зерттеу нәтижелерінің бірі, термин таңдау аудиторияның танымдық деңгейіне және аударма мақсатына байланысты екенін көрсетеді. Екіншісі, релевант теорияны пайдалану ғылыми сенімділік пен танымдық қолжетімділік арасындағы тепе-теңдікті қамтамасыз ете отырып, аударманың дәлдігі мен оқылуын жақсартуға көмектеседі. Үшіншісі, талдау ғылыми дискурсты әртүрлі аудиториялардың (мамандар, студенттер, жалпы адамдарға) қабылдау ерекшеліктеріне бейімдеу ғылыми ақпаратты тиімдірек жеткізуге ықпал ететінін растайды.

Зерттеудің үлесі аудармашыларды даярлаудың әдістемелік базасын әзірлеу, терминологиялық ресурстарды құру және ғылыми-техникалық саладағы аударма стратегияларын жетілдіру болуы мүмкін. Жұмыстың практикалық маңыздылығы ғылыми аударманың сапасын арттыруда және оны оқу, лингвистикалық және инженерлік контексттерде қолдану мүмкіндігінен көрінеді.

ТҮРКІ ХАЛЫҚТАРЫНЫҢ МАҚАЛ-МӘТЕЛДЕРІНДЕГІ АНТИТЕЗАНЫҢ ЛИНГВОКОГНИТИВТІК ЖӘНЕ ЛИНГВОПРАГМАТИКАЛЫҚ АСПЕКТІЛЕРІ

Ахаева М.С. — 2026-03-31

Түркі халықтарының мақал-мәтелдері көне дәуірден бүгінге
дейін ұлт болмысының, дүниетанымының ықшам әрі көркем көрінісін
сақтап келеді. Ондағы антитеза тәсілі қарама-қарсы ұғымдарды үйлестіріп,
терең философиялық идея мен моральдық ұстанымды ықшам әрі әсерлі
түрде жеткізеді. Мақал-мәтелдер антитезаға құрылған. Зерттеудің мақсаты – түркі тілдеріндегі мақал-мәтелдердегі антитезаның когнитивтік және
прагматикалық негіздерін кешенді түрде ашу.
Зерттеу материалдары ретінде қазақ, қырғыз, өзбек, түрік және
әзербайжан тілдеріндегі 200-ден астам мақал-мәтелдер алынған. Әдебиетке
талдау жүргізу барысында когнитивтік фреймдер теориясы (Лакофф) пен
мәдени сценарий тұжырымдамасы, сондай-ақ сөйлеу актілері теориясы
(Грайс) қолданылды. Мақал-мәтелдерді салыстырмалы-типологиялық,
семантикалық, синтаксистік және прагматикалық талдау әдістері арқылы
қарастыру негізінде антитезаның лексикалық, синтаксистік, семантикалық
және прагматикалық сияқты құрылымдық түрлері жүйеленді.
Зерттеу нәтижелері мәтелдердің 60%-нан астамында антитеза
құрылымының бар екенін, оның дәстүрлі жұптағы қарама-қарсы
ұғымдарды ғана емес, эмоциялық әсерді күшейтетін, этикалық нормаларды
нығайтатын коммуникативтік функциясын көрсетеді. Антитезалық
өрнектер тыңдаушының ойлау үрдісін бинарлы модальді күйге бағыттай
отырып, тәрбиелік және реттеуші құрал ретінде әрекет етеді.
Ғылыми жаңалығы – антитезаның тілдік-танымдық және
прагматикалық механизмдерін алғаш рет кешенді түрде талдау арқылы
түркі паремиологиясына жаңа бағыт ашу. Практикалық маңызы – алынған
мәліметтерді тіл оқыту бағдарламаларына, фольклорлық зерттеулерге,
мәдениетаралық коммуникация курстарына және цифрлық паремиологиялық
деректер қорын құруға пайдалануға мүмкіндік береді. Мақалада болашақта
антитезаның диахроникалық өзгерісі мен әлеуметтанулық контекстегі рөлін
зерттеу үшін әрі қарайғы деректер базасын кеңейту ұсынылады.

ЖАСТАР ТІЛІНДЕГІ ЖАҢА ҚОЛДАНЫСТАР: ДЕРИВАЦИЯЛЫҚ АСПЕКТ

Антонова Е.М. — 2026-03-31

Қазіргі кезде жастардың әлеуметтік желідегі коммуникациясы
белсенді тілдік эксперимент жүргізілетін кеңістікке айналып отыр, соның
41
Series “PHILOLOGICAL SCIENCES” Nо. 1 (80) 2026
Antonova Ye.M., Bogdanova A.A.
нәтижесінде өмірді тілде ерекше репрезентациялайтын жаңа қолданыстар
пайда болуда. Мақала жаңа қолданыстардың пайда болуына ықпал ететін
окказионалды деривация үдерістерін қарастыруға бағытталған.
Зерттеу жұмысының мақсаты – «ВКонтакте» әлеуметтік желісіндегі
студенттердің сөйлеу тіліндегі неономинациялардың құрылымдық сипаты
мен морфологиялық ерекшеліктерін сипаттау, сондай-ақ сөзжасамның
активтенуіне ықпал ететін себептерді анықтау.
Зерттеудің негізгі әдісі ретінде тілдік деректерді тікелей бақылауға
негізделген сипаттамалық әдіс алынды. Тілдік фактілерді жинақтау үшін
әлеуметтік желілердегі комментарийлерден жаппай іріктеу әдісі қолданылды.
Сөзжасамдық талдау арқылы жас ұрпақ өкілдерінің тілінде жасалып,
тарайтын неолексемалардың деривациялық модельдері айқындалады.
Жүргізілген зерттеу окказионалды сөзжасамның активтенуі тілдің
экспрессивтілігін көрсететінін дәлелдейді. Деривацияның өнімді тәсілдері
ретінде жұрнақ жалғау, сөз біріктіру (қосарлау), ықшамдау, контаминация
және аббревиация қарастырылады.
Сөзжасам үдерісінің көрінісі ретінде ағылшын тілінен енген
кірме сөздер негізіндегі окказионалды деривация саналады. Мақалада
англицизмдердің графикалық және фонетикалық тұлғасының орыс тілінің
ықпалынан өзгеру ерекшеліктері, сондай-ақ олардың грамматикалық және
семантикалық сипаты зерттеледі; ағылшын сөздерінің орыс тіліне енуін
дәлелдейтін сөзжасамдық тізбектер мен ұялар анықталады.
Тілдік инновациялардың пайда болуының негізгі себебі ретінде
әлеуметтік желіні қолданушылардың нақты коммуникативтік жағдай
талаптарына сай тіл иелерінің лингвокреативті әлеуетін жүзеге асыруға
мүмкіндік беретін жаңа лексикалық бірліктерге деген қажеттілігі көрсетіледі.
Зерттеу қазіргі тілдегі өзгерістердің динамикасы туралы түсініктерді
жан-жақты түсіндіруге, тілдегі креативтілік механизмдер мен олардың
қазіргі орыс тілінің дамуына әсерін зерттеуге үлесін қосады. Алынған
нәтижелерді «Дериватология» пәнін оқыту тәжірибесінде пайдалануға
болады.

Р.М. МИР-ХАЙДАРОВ ПЕН А.И. ДУНАЕНКОНЫҢ КӨРКЕМ ЖӘНЕ АВТОБИОГРАФИЯЛЫҚ ПРОЗАСЫНДАҒЫ АҚТӨБЕ ҚАЛАСЫ МИКРОТОПОНИМДЕРІНІҢ ҚЫЗМЕТІ

Спивак-Лавров И.И. — 2026-03-31

Мақалада микротопонимдер Ақтөбе қаласының (бұрын орыс тілінде Актюбинск деп аталған) қалалық кеңістігін көркем прозада репрезентациялау құралы ретінде қарастырылады. Зерттеудің өзектілігі қазіргі әдебиеттануда қала топосын бейнелеудің локальды формаларына қызығушылықтың артуымен байланысты. Зерттеу материалы ретінде Р.М. Мир-Хайдаровтың «Седовласый с розой в петлице» (1982) повесі және А.И. Дунаенконың «Спасибо, папа!.. Семейные хроники» (2021) жинағынан алынған «Россовхоз» (2018), «Как я родился» атты автобиографиялық әңгімелері алынды.

Мақаланың мақсаты – микротопонимдерді анықтау, жүйелеу және талдау, сондай-ақ олардың көркем баяндау құрылымындағы қызметтерін айқындау. Зерттеудің негізгі бағыты микротопонимдерді қала бейнесін қалыптастыруға және әлеуметтік-мәдени контексті қайта жасауға қатысатын мәтін поэтикасының элементі ретінде қарастырумен байланысты. Жұмыстың ғылыми маңыздылығы өңірлік әдебиеттегі микротопонимияның рөлін нақтылау және авторлық дискурста қалалық кеңістікті бейнелеу тәсілдері туралы түсініктерді кеңейтумен байланысты.

Зерттеудің әдіснамалық негізін сипаттамалық әдіс, талдау және синтез әдістері, контент-талдау және жіктеу элементтері, сондай-ақ көркем мәтіндерді салыстырмалы талдау құрайды. Зерттеу нәтижесінде семантикалық және функционалдық белгілер бойынша микротопонимдердің жіктемесі ұсынылады. Ол көшелер мен алаңдардың атауларын, әлеуметтік және мәдени инфрақұрылым нысандарын, сондай-ақ күнделікті қалалық тұрмыстың локустарын қамтиды.

Талдауға алынған мәтіндерде микротопонимдердің тек номинативтік емес, сонымен қатар репрезентативтік қызмет атқаратыны анықталды. Р.М. Мир-Хайдаровтың көркем прозасында олар шынайылық пен тарихи нақтылық әсерін тудырса, А.И. Дунаенконың автобиографиялық мәтіндерінде негізінен тұлғалық тұрғыдан мәнді кеңістіктер мен маршруттарды көсретеді. Қорытындыда микротопонимиялық жүйе аталған мәтіндердің маңызды құрамдас бөлігі болып табылатыны және авторлардың қалалық әрі ауылдық ортаны қабылдау ерекшелігін (А.И. Дунаенко әңгімелерінде) бейнелейтіні туралы айтылады.

Зерттеудің құндылығы алынған нәтижелерді өңірлік компоненті бар әдебиетті зерделеуде қолдану мүмкіндігімен айқындалады. Жұмыстың практикалық маңызы – ұсынылған микротопонимдер жіктемесін урбанистикалық тақырыпқа байланысты әдебиеттану мен өлкетану бойынша оқу курстарында пайдалануға болатындығында.

ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕГІ ЖАҢБЫР АТАУЛАРЫНЫҢ МӘДЕНИ-ТІЛДІК РЕПРЕЗЕНТАЦИЯСЫ

Ахметова М. — 2026-03-31

Қазақ тіліндегі жаңбыр атаулары – жауын-шашын микротобының құрамына енетін тілдік бірліктер. Жауын-шашын лексика-семантикалық тобына жаңбыр, қар, бұршақ, қырау, шық секілді т.б. бұлттан жауатын не ауадан бөлініп шығатын қатты, сұйық суды білдіретін лексикалық бірліктер енеді.

Мақала қазақ халқының сөздік қорында сақталған жаңбыр атауларының халық дүниетанымындағы көріністерін айқындауға арналған. Қазақ халқы көшпелі мәдени дәстүріне сай ерте кезден-ақ жаңбырдың түр-түрін даралап таныған, оған жекелеген атау беріп (ақ жаңбыр, боз жаңбыр, қара жаңбыр, нөсер, өткінші жаңбыр, сылбыр жаңбыр т.б.), тіл қазынасын байыта білген. Бұл аталғандар тек метеорологиялық құбылысты білдіретін бірліктер ғана емес, халықтың таным-түсінігі, тіршілік тынысынан хабар беретін, наным-сенім жүйесімен тығыз байланысты атаулар. Зерттеуде осы жаңбыр атауларының этнолингвистикалық қырлары талданып, олардың әлемнің ұлттық тілдік бейнесіндегі сипаты, тура және ауыспалы, символдық мәнде қолданылу ерекшелігі қарастырылды. Әртүрлі ландшафтта өмір сүрген қазақ халқының табиғатпен байланысы, қоршаған әлем құбылыстарын танудағы өзіндік ерекшелігі, тұжырым-көзқарастары мен сезімі жаңбыр атауларына этносемантикалық талдау жасау арқылы сараланды. Бұл тілдік бірліктердің туындау уәждерін түсінуге, халықтың дүниетанымы мен өмір салтынан мағлұмат алуға, жаңбыр атауларының семантикасында сақталған мәдени кодты тануға мүмкіндік берді. Адамөзекті парадигмадағы «тіл әлеміндегі адам», «адам әлеміндегі тіл» ұстанымына сәйкес, жаңбыр атаулары мәтіндегі қолданысымен қатар психолингвистикалық тұрғыдан да талданды. 17 мен 25 жас аралығындағы респонденттерге сауалнама жүргізіліп, нәтижесінде қазақ жастарының санасындағы жаңбыр ұғымының репрезентациясы анықталды.

Зерттеудің құндылығы жаңбыр атауларын тек лингвистикалық құбылыс ретінде түсіндірумен шектелмей, ұлттық дүниетанымды айқындайтын мәдени кодтарды ашуға, тілдің тарихи жадын жаңғыртуға сеп болуында. Жұмыс қорытындысының ғылыми және практикалық маңызы сирек қолданылатын, көнеруге айналған жаңбыр атауларын жинақтап, жүйелеп, олардың мән-мағынасын түсіндіріп, жаңбыр лексемасының жастар танымындағы көрінісін анықтауда көрінеді. Сондай-ақ зерттеу барысында жинақталған материалдар түсіндірме, энциклопедиялық, этнолингвистикалық және ассоциациялық сөздіктерге толықтыру ретінде қолданыла алады.

ШАМҒАЛИ САРЫБАЕВ ПЕН ОНЫҢ ЗАМАНДАСТАРЫНЫҢ ФИЛОЛОГИЯЛЫҚ ЕҢБЕКТЕРІН САЛЫСТЫРМАЛЫ ЗЕРТТЕУ

Балаева А.Б. — 2026-03-31

Мақаланың зерттеу нысаны – Шамғали Сарыбаев пен оның дәуірлес ғалымдарының филологиялық мұрасы. Жұмыста авторлар шығармаларына салыстырмалы шолу жасалып, шығыс филологиясына қосқан үлестерінің өзіне тән қырлары мен басты өлшемдері айқындалады. Әдіснамалық негіз ретінде салыстырмалы талдау мен мазмұндық интерпретация алынған, барлық байламдар түпнұсқа мәтіндер мен сын әдебиеті деректеріне сүйеніп жасалды. Зерттеу нәтижелері көркем мәтінді түсіндіру мен тілдік құбылыстарды талдау тәсілдерінде ортақ және айырым белгілер барын көрсетті: Сарыбаев ең алдымен тілдік деректерді жүйелеу, типтендіру, жіктеуге басымдық берген; ал оның замандастары көбіне мәдени-тарихи және әлеуметтік қырларға назар аударған. Осы тұжырымдар әр автордың қазақ филологиясының қалыптасуы мен өрістеуінде маңызды рөл атқарғанын дәлелдейді; соның ішінде Сарыбаев еңбектерін әдістемелік қатаңдық пен деректерді жаңаша классификациялау айқындайды. Мақалада Сарыбаев мұрасының педагогикалық әрі практикалық салмағы нақтыланып, қазіргі қазақ тілін оқыту әдістемесі мен лингвистикалық зерттеулер жүйесіндегі орны көрсетіледі. Авторлар еңбектерінің сабақтастығы мен айырмашылығын ашу ұлттық ғылым тарихындағы интеллектуалдық дәстүрлер эволюциясын бейнелеуге мүмкіндік береді. Осы арқылы зерттеу қазақ тілінің тарихы мен мәдениетінің даму логикасын түсіндіруге ғана емес, бүгінгі тіл білімінің теориялық негіздерін толықтыруға бағытталған маңызды қадам ретінде бағаланады. Жоба филологиядағы әдіснамалық тәсілдерді жетілдіруге, ұлттық ғылымның өзекті мәселелерін жаңаша пайымдауға серпін береді. Практикалық мәні – алынған қорытындыларды филология мен лингвистикадағы ізденістерге, сондай-ақ қазақ тілі мен әдебиеті бойынша білім беру бағдарламаларына енгізу мүмкіндігі. Тұтастай алғанда, еңбек тіл мен әдебиетті зерделеуде көпқырлы тәсілдерді ұштастырудың маңызын дәлелдейді.

EMI ОРТАСЫНДА ШЕТ ТІЛІН ҮЙРЕНУДЕГІ ҚОБАЛЖУ: ҚАЗАҚСТАНДЫҚ УНИВЕРСИТЕТ СТУДЕНТТЕРІНІҢ НАРРАТИВТІК ТӘЖІРИБЕСІ

Сейдикенова А. С. — 2026-03-31

Тіл үйренудегі алаңдаушылық (FLA) студенттердің арасында кездесетін маңызды мәселердің бірі болып табылады.Зерттеушілер бұл тақырыпты сандық тұрғыдан зерттегенімен, студенттердің нарративтік әңгімелерінде мазасыздықтықтың қалай көрініс алатынын көрсететін зерттеулердің саны аз. Бұл зерттеу жұмысының мақсаты-студенттердің FLA-ны баяндау зерттеуінің құрылымын қолдана отырып, тіл үйрену туралы әңгімелері арқылы қалай түсіндіретінін анықтау. Бұл зерттеудің негізгі бағыттары: негативті тәжірибені позитивке айналдыру (redemption); позитивті тәжірибенің теріс бұрмалануы (contamination); әрекет қабілеті (agency); қауымдастық (communion) және мән-мағынаны құру (meaning-making) сияқты бес негізгі баяндау құрылымын анықтау болды, және қатысушылардың ағылшын тілін меңгеру деңгейін өздері бағалауы негізінде жоғары және төмен деңгейлерді салыстыру болды.Зерттеу барысында оқыту ағылшын тілінде жүргізілетін Қазақстандық университеттердің бірінің студенттерімен құрылымдық әңгімелесу сұхбаттарымен нығайтылған баяндау тәсілі қолданылды. 22 студентке сауалнама жүргізіліп, олардың сұхбаттары тақырыптық кодтар арқылы талданды.Нәтижелер тілді меңгеру деңгейі жоғары студенттердің өз әңгімелерінде әрекет ету қабілетінің (agency) жоғары деңгейін көрсеткенін көрсетеді. Алайда, позитивті тәжірибенің теріс бұрмалануы (contamination) екі деңгейдегі қатысушыларда да айқын болды, әсіресе төменгі деңгейлерде бұл жиі байқалды. Студенттердің алдында тұрған негізгі мәселелердің ішінде ауызша сөйлеу, грамматикалық қиындықтар және көпшілік алдында сөйлеу проблемалары анықталды. Сонымен бірге мұғалімдердің, сыныптастырының және туыстарының қолдауы студенттердің ынтасын сақтауға көмектесетіні байқалды. Қорытындылай келе, бұл зерттеу EMI (ағылшын тілі арқылы оқыту) контекстіндегі FLA-ның күрделі, әңгімеге негізделген сипатына баса назар аударады, бұл мазасыздық тек тілді меңгеру функциясы емес, өзін-өзі бағалау, эмоционалды реакциялар және әлеуметтік қолдаудың әсерінен қалыптасатынын көрсетеді.Зерттеудің теориялық маңызы - FLA-ға нарративтік тұлғалық концепциясын қолдану арқылы бұл құбылысты тереңірек ашу, яғни тіл үйрену процесінде пайда болатын психологиялық аспектілер мен сыртқы факторларды анықтау. Практикалық маңызы - мұғалімдер студенттерге қолдау көрсететін орта қалыптастыру, конструктивті кері байланыс беру және оқушылардың бірлескен жұмысы арқылы студенттердің әңгімелерінде redemption тенденциялары көбірек байқалуына ықпал етеді.

АУДАРМА СТРАТЕГИЯСЫ: ҚАЗАҚ-АҒЫЛШЫН КӨРКЕМ АУДАРМАСЫНА ҚАТЫСТЫ САЛЫСТЫРМАЛЫ ШОЛУ

Жумай Н. — 2026-03-31

Аударма стратегиясы ұғымы аударматану ғылымында кеңінен қолданылады, алайда оның теориялық анықтамасы мен ауқымы әлі күнге дейін бірізді емес. Е. Найда, П. Ньюмарк, Х. Крингс және К. Сегино сияқты ғалымдар тиімді жіктемелер ұсынғанымен, олардың түрлі көзқарастары теориялық тұжырымдама жағынан түсінбеушіліктерге апарып тіреді. Мақалада «аударма стратегиясы» терминінің негізгі теориялық еңбектер мен заманауи зерттеулерде қолданылуы талданып, оның әсіресе қазақ-ағылшын көркем аудармасындағы маңыздылығы бағаланады. Зерттеу сапалық, әдеби шолу әдісіне сүйеніп, негізгі теориялық еңбектерді және И. Милевичтің «аударма стратегиясы» көбіне аннотация мен кілт сөздерде кездескенімен, негізгі мәтінде ашылмайтынын көрсеткен зерттеуін қарастырады. Талдау нәтижесінде аударма стратегиялары әртүрлі түсіндірілетіні: процедура, әдіс немесе когнитивтік үдеріс ретінде қолданылатыны анықталды. Сонымен қатар мақалада бастапқыда Ф. Шлейермахер ұсынған, кейін Л. Венути дамытқан доместикация және форенизация стратегияларының мәдени бейімделу мен бөгде элементтерді сақтаудағы рөлі қарастырылады. Автор аударма стратегияларын процедуралық, когнитивтік және коммуникативтік қырларымен жүйелі зерттеудің қажеттігін атап көрсетеді. Әдеби аудармада оқырманға қолжетімділікті және мәдени-тілдік ерекшелікті сақтау арасындағы теңгерімді ұстану маңызды деп тұжырымдайды.

АУДИОВИЗУАЛДЫ АУДАРМАДАҒЫ ЦИФРЛЫҚ ТРАНСФОРМАЦИЯ ЖӘНЕ ЖАСАНДЫ ИНТЕЛЛЕКТ: ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ПРЕЗИДЕНТІНІҢ ЖОЛДАУЫНДАҒЫ ТАПСЫРМАЛАРДЫҢ КӨРІНІСІ

Абдирахман A.К. — 2026-03-31

Медиа саласындағы цифрлық трансформацияның жеделдеуі және жасанды интеллект (ЖИ) технологияларының қарқынды енгізілуі аудиовизуалды аударма (АВА) саласын түбегейлі өзгертіп, жаңа мүмкіндіктермен қатар бірқатар сын-қатерлерді де туындатуда. Бұл мақалада Қазақстандағы АВА-ға ЖИ-ді интеграциялау қарастырылып, оның Президенттің «Жасанды интеллект дәуіріндегі Қазақстан» Жолдауымен байланысы талданады. Жолдауда ұлттық цифрландырудың басымдықтары, инновациялық саясаттың институционализациясы және жоғары оқу орындары мен зерттеу орталықтарының үйлестіруші рөлі атап өтілген. Зерттеудің мақсаты – Қазақстанда ЖИ кірістірілген АВА-ның мүмкіндіктері мен шектеулерін анықтау, сондай-ақ жергілікті бастамалардың ұлттық цифрландыру стратегиясына сәйкестігін бағалау.

Әдіснамалық тұрғыдан зерттеу аралас әдісті қолданады: әдебиеттерге салыстырмалы шолу, аудиовизуалды материалдар мен бағдарламалық құжаттарға контент- және дискурс-талдау, автоматтандырылған субтитрлеу мен дубляжға арналған жобалардың кейс-стадилері пайдаланылды. Талдау табиғи тілдерді өңдеу, АВА бойынша халықаралық еңбектерді, ұлттық тілдік модельдер мен сөйлеуді тану жүйелерін зерттеумен ұштастырады.

Зерттеу нәтижелері цифрландырудың қосарлы әсерін көрсетеді: бір жағынан, ЖИ аударма үдерістерінің жылдамдығын, қолжетімділігін және ауқымдылығын арттырады, екінші жағынан, қазіргі жүйелер мәдени-спецификалық мәндер мен идиомаларды, сондай-ақ вербалды емес элементтерді толық жеткізе алмайды. Бұл мәселені шешу үшін мультимодалды корпустар, мәдени тұрғыдан бейімделген алгоритмдер, этикалық стандарттар және пәнаралық мамандарды даярлау қажет. Мұндай жағдайда аудармашы редактор, куратор және сапа бақылаушысы рөлінде қайта қарастырылады.

Зерттеудің ғылыми құндылығы – саяси-стратегиялық дискурсты лингвистикалық тәжірибемен байланыстыратын пәнаралық әдістемелік негіз ұсынады. Практикалық маңыздылығы – білім беру бағдарламаларын жаңғыртуға, технологияларды енгізуге және цифрлық әрі гуманитарлық құзыреттерді біріктіре алатын мамандарды даярлауға бағытталған ұсыныстар береді. Бұл тұжырымдар Қазақстан үшін ерекше өзекті, себебі ЖИ-ды АВА-ға енгізу мәдени мұраны сақтауға және ұлттық цифрлық инфрақұрылымды дамытуға ықпал етеді.

ҚАЗАҚ ТІЛІН ҮЙРЕТУ ҮРДІСІНДЕ ГЕЙМИФИКАЦИЯ ЭЛЕМЕНТТЕРІН ҚОЛДАНУ

Алиева Б.А. — 2026-03-31

АРТ-ТЕКСТ – ГИБРИДТІ МӘТІН ТҮРІ РЕТІНДЕ

Баситова Ш.Д. — 2026-03-31

Зерттеу қазіргі заманғы өнердегі контемпоральдылық, жанрлық анықталмағандық және медиалық конвергенция жағдайында қалыптасқан арт-текст феноменін функционалды гибридті дискурс ретінде қарастырады. Зерттеудің өзектілігі постмодерн дәуірінде өнер мен институттық кеңістіктердің өзгерістерін бейнелейтін жаңа сыншы жазу формаларын теориялық тұрғыда түсіндіру қажеттілігімен айқындалады. Арт-текст эстетикалық қабылдау мен теориялық рефлексияны біріктіретін дискурстық практика ретінде сипатталады, мұнда сын тілі сипаттау құралы және мағына тудыру тетігі болып табылады. Зерттеудің мақсаты – философиялық, публицистикалық және аналитикалық деңгейлердің тоғысында көрінетін сын дискурсының құрылымдық гибридтілігін анықтау және эмпирикалық тұрғыда дәлелдеу. Әдіснамалық негізін гибридтілік, «ашық шығарма» және институционалдық сын теориялары құрайды. Борис Гройстың арт-сын мәтіндеріндегі гибридтілікті анықтау үшін Е. Таршис әдістемесі бойынша контент-талдау қолданылып, жанрлық функциялардың бірлесіп кездесуі тіркелді. Нәтижелер арт-текстің аналитикалық және эстетикалық дискурстардың бір уақытта әрекет етуімен сипатталатынын көрсетті. Философиялық пайым мен әлеуметтік-саяси публицистиканың синтезі өнердің метафизикалық және институционалдық өлшемдерін бір мезгілде түсіндіру қажеттілігін айқындайды. Зерттеудің ғылыми жаңалығы арт-текст ұғымын эстетикалық, философиялық және әлеуметтік функцияларды біріктіретін гибридті дискурстық форма ретінде нақтылауда. Теориялық маңызы гуманитарлық ғылымдардағы гибридтілік және қазіргі өнер ұғымдарын дамытуға, ал практикалық құндылығы мәдениеттану, философия және медиаөнер салаларындағы пәнаралық мәтіндерді талдауға қолданылуында.

ФАТИКАЛЫҚ МЕТАКОММУНИКАЦИЯНЫҢ ҚАЛЫПТАСУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

Смагулова Г. — 2026-03-31

Бұл мақалада фатикалық метакоммуникация сөйлеу байланысының қатысушылар арасындағы әлеуметтік-мәдени үйлесімділікті қамтамасыз ететін тілдік өзара әрекеттесудің маңызды аспектісі ретінде талданады. Жаһандану және белсенді мәдениетаралық коммуникация жағдайында фатикалық актілердің механизмдерін түсіну, әсіресе әртүрлі лингвомәдени қауымдастықтар өкілдерінің өзара әрекеттесуінде ерекше маңызға ие.

Зерттеудің мақсаты – фатикалық метакоммуникацияның қалыптасу және жұмыс істеу ерекшеліктерін анықтау әрі оның мәдени нормалармен, социопрагматикалық стратегиялармен, тілдік этикет тәжірибелерімен өзара байланысын сипаттау. Зерттеу барысында мынадай міндеттер негізге алынды: ұғымның теориялық өрісін нақтылау; әртүрлі тілдерде фатикалық актілерді жүзеге асыратын құрал-тәсілдерді жүйелеу; лингводидактика мен аударманың практикалық контексттеріне бейімделген ұсынымдар әзірлеу. Зерттеу әдістемесі дискурстық-прагматикалық талдау, салыстырмалы сипаттама, корпус және иллюстративтік деректерді сапалық кодтау, коммуникативтік жағдаяттарды модельдеу тәсілдеріне сүйенді.

Мақаланың ғылыми маңыздылығы - фатикалық метакоммуникацияны тіл мен мәдениеттің, прагматика мен әлеуметтік лингвистиканың түйісінде жан-жақты қарастыруында ғана емес, осы құбылыстың теориялық-ұғымдық аппаратын нақтылауында, фатикалық функцияның дискурстық, социопрагматикалық және лингвомәдени параметрлерін модельдеуінде көрінеді.

Практикалық маңыздылығы - мәдениетаралық коммуникацияны оқыту, лингводидактика және аударма салаларында ескерілетін жағдаяттарды жүйелеп қана қоймай, оқу бағдарламалары мен тренингтерге енгізілетін әдістемелік ұсынымдар әзірлеуде, аудармада кәсіби коммуникацияда (медицина, білім, қызмет көрсету, мемлекеттік сектор) және цифрлық ортада сыпайылық пен өзара түсіністік стандарттарын жетілдіруде көрініс табады.

Негізгі эмпирикалық база ретінде жапон тіліндегі айзучи мен рәсімдер, араб тіліндегі діни таңбаланған формулалар мен экспрессивті сөйлеу, шығыс және түркі тілдеріндегі құрмет-қошеметке негізделген тұрақты этикеттік құрылымдар мен қонақжайлылық практикасы алынды.

Зерттеу барысында мынадай нәтижелерге қол жеткізілді: фатикалық этикет формаларының типологиясы нақтыланып, мәдени модельдермен шартталған вариативтілік көрсетілді; көпмәдениетті дискурста қатысымның тұрақтылығы мен сенімділігін қамтамасыз етудегі фатикалық стратегиялардың рөлі дәлелденді. Нәтижелердің практикалық құндылығы аудармашыларды, ЖОО оқытушыларын, халықаралық коммуникация мамандарын даярлау жүйелерінде, сондай-ақ мәдениетаралық құзыреттілікті дамыту жобаларында айқын көрінеді.

СИПАТ ДӘРЕЖЕЛЕРІНІҢ КОГНИТИВТІК ТАБИҒАТЫ: ҚАЗАҚ ЖӘНЕ ФРАНЦУЗ ТІЛДЕРІНДЕГІ ТІЛДІК БЕЙНЕЛЕР

Бесирова Н.С. — 2026-03-31

Ұсынылып отырған мақалада казах және француз тілдеріндегі градуалдылықтың репрезентациялау тәсілдері жан-жақты қарастырылып, бұл құбылыс тек грамматикалық-семантикалық категория ретінде ғана емес, тілдік сананың іргелі когнитивтік тетіктері мен мәдени үлгілерін бейнелейтін күрделі көпқабатты құрылым ретінде талданады. Зерттеудің өзегінде лексико-семантикалық құралдарда, тұрақты метафоралық үлгілерде, прагматикалық стратегияларда және дискурстық практикаларда көрініс табатын, белгінің дәрежесін концептуализациялаудың әмбебап және ұлттық-спецификалық тәсілдері тұр. Аталған жұмыстың өзектілігі градуалдылықтың бағалау, интенсификация және шынайылықты интерпретациялаудың базалық құралы болуына қарамастан, оның казах-француз тілдік кеңістігіндегі когнитивтік-мәдени сипаттамасы әлі толық, тұтас деңгейде сипатталмағандығымен айқындалады.

Зерттеудің мақсаты – типологиялық тұрғыдан контрастты екі тілде градуалдылықты білдіру ерекшеліктерін айқындайтын терең когнитивтік құрылымдар мен лингвомәдени сценарийлерді анықтау. Методологиялық негізі когнитивтік талдауды, концептуалдық метафора теориясын, компоненттік семантикалық талдауды және прагматикалық-дискурстық тәсілді біріктіріп, белгінің дәрежесін интерпретациялаудың көпдеңгейлі моделін қалпына келтіруге мүмкіндік береді. Эмпириялық материал мазмұндық релеванттылық пен прагматикалық мәнділік критерийлері бойынша сұрыпталған көркем, публицистикалық және ауызекі мәтіндерден алынған 1260 контекстіні қамтиды.

Талдау үш деңгейде жүргізіледі: лексико-семантикалық, концептуалдық-метафоралық және мәдени-функционалдық. Зерттеу нәтижелері казах тілдік жүйесінің экспрессивтікке, гиперболаға және құндылыққа бағдарланған қабылдау түріне бейімділігін, ал француз тілінің ұстамдылық, аналитикалылық және регистрлік дифференциациямен сипатталатынын көрсетеді. Бұл айырмашылықтар шынайылық белгілерін бағалау мен интерпретациялаудың түрлі жолдарын түзетін этнолингвистикалық когнитивтік сүзгілердің әрекеті ретінде түсіндіріледі. Салыстырмалы талдау негізінде градуалдылықтың репрезентациясын тілдік формадан концептуалдық схемаға, одан әрі мәдени функцияға дейінгі өтуді бақылауға мүмкіндік беретін интегралды когнитивтік модель ұсынылады. Әмбебап когнитивтік домендер (шкала, қозғалыс, жылу, күш) айқындалып, олардың ұлттық мәдени кодтардың ықпалымен өзгеру сипаты көрсетілген.

Алынған нәтижелер когнитивтік лингвистика, лингвомәдениеттану, мәдениетаралық коммуникация, аударма теориясы және лингводидактика үшін маңызды теориялық әрі қолданбалы құндылыққа ие. Зерттеу градуалдылықты түрлі тілдік дәстүрлердегі мағыналарды ұйымдастыруда шешуші рөл атқаратын күрделі, көпөлшемді және мәдени мотивтелген категория ретінде түсінуді кеңейтеді.

ЦИФРЛІК БІЛІМ БЕРУ ДИСКУРСТАРЫНЫҢ БАСТАУЛАРЫНДА ДИСКУРСИВТӀ СТРАТЕГИЯЛАРДЫ ЖҮЗЕГЕ АСЫРУ

Монгилёва Н.В. — 2026-03-31

Бұл мақала білім беру қызметінің веб-сайттарында дискурсивті стратегияларды жүзеге асыруға арналған тақырыптарды талдайды. Заманауи онлайн-коммуникация жағдайында тақырыптар жоғары бәсекелестікке иә және көп функциялы болып табылады, олар нақты лингвистикалық құралдар арқылы негізгі дискурсивті стратегияларды (даралау, нақтылау, әлеуметтік дәлелдеу, мотивация, конверсия) жүзеге асырады. Зерттеудің мақсаты – осы стратегиялардың тиімділігін қамтамасыз ететін лингвистикалық құралдар мен сөйлеу функцияларын (анықтамалық, ақпараттық, аппеляциялық) талдау. Гылыми маңызы ‒ сандық ортадағы айдарлардың прагматикалық әлеуеті туралы түсінікті кеңейту, ал практикалық маңызы ‒ білім беру платформаларындағы коммуникацияларды оңтайландыру және олардың бәсекеге қабілеттілігін арттыру деректерді пайдалану. Зерттеу 30 ағылшын тіліндегі білім беру платформасынан алынған 210 тақырыпқа негізілген. Талдау барысында мазмұнды талдау, сандық талдау, дискурс талдау және функционалдық-стилистикалық талдау әдістері қолданылды. Нәтижелер көрсеткендей, екінші жақ есімдіктері (you, your) жекелендірілген байланыс орнатып, сілтеме қызметін атқарады. Сандық деректер нақтылау және әлеуметтік дәлел ретінде жұмыс істейді, ал императивті конструкциялар аппеляциялық қызметті атқара отырып, мотивация мен конверсия тікелей құралы қызметін атқарады. Тақырыптардың көп функционалы болуы дискурсивті стратегиялардың синергиясы арқылы қолданушылардың назарын тиімді басқаруға мүмкіндік береді. Бұл нәтижелер сандық прагматика саласында әрі қарай зерттеулер жүргізуге және білім беру платформаларындағы коммуникациялық тәжірибені дамытуға жол ашады.

ЭПИСТЕМИЯЛЫҚ МӘДЕНИЕТ РЕТІНДЕГІ ПӘНДЕР: ПӘНДІК ҚАРЫМ-ҚАТЫНАСТЫҢ ТІЛДІК-МӘДЕНИ ТАЛДАУЫНЫҢ НЕГІЗІ

Энгберг Я. — 2026-03-31

Мақалада лингвомәдени талдауды ұлттық мәдениеттерге дәстүрлі түрде бағытталудан тыс қолданып, осы әдістемені эпистемикалық мәдениеттер ретінде концептуалданатын пәндік және кәсіби мәдениеттерді зерттеуге кеңейту мүмкіндіктері қарастырылады. Егер бұрын лингвомәдени талдау, негізінен, ұлттық немесе мультимәдени дүниетанымдардың көркем дискурста тілдік тұрғыдан қалай кодталатынын айқындау үшін пайдаланылып келсе, қазіргі зерттеулер кәсіби қауымдастықтар да ортақ нанымдар, құндылықтар, когнитивтік ұстанымдар мен коммуникативтік конвенциялар жүйесін ұқсас түрде қалыптастыратынын көрсетеді. Мәдени және лингвистикалық прагматика теориялық қағидаттарына, сондай-ақ Кнорр-Цетинаның эпистемикалық мәдениеттер социологиясына сүйене отырып, жұмыста пәндік коммуникацияның, бұл жағдайда құқықтық дискурстың, көркем мәтін шеңберінде лингвомәдени ресурс ретінде қалай қызмет ете алатынын көрсету мақсаты қойылады. Әдістемелік тұрғыдан алғанда, неміс жазушысының «Der Vorleser» («Чтец») романына неміс құқықтық коммуникациясына тән лексика-семантикалық және морфо-синтаксистік сипаттамалар жөніндегі Кастильо Бернальдың тұжырымдарына сүйене отырып, сапалық лингвомәдени талдау жүргізіледі. Талдау арнайы терминология, номиналданған құрылымдар, кәсіби атақтар, модальдылық көрсеткіштері және жақсыз құрылымдар сияқты элементтердің бір мезгілде шынайы құқықтық орта құруға әрі баяндаушыны құқық саласының өкілі ретінде сипаттауға қызмет ететінін байқатады. Эпистемикалық мәдениеттің белгілері әдеби контексте ұлттық-мәдени индикаторларға ұқсас түрде қызмет атқаратыны жөнінде қорытынды жасалып, лингвомәдени методологияны кәсіби субмәдениеттерге дейін кеңейтудің негізділігі дәлелденеді. Теориялық тұрғыдан зерттеу пәндік коммуникацияны оның зерттеу нысанына енгізу арқылы лингвомәдени талдау өрісінің кеңеюіне ықпал етеді. Практикалық тұрғыдан алғанда, алынған нәтижелер аудармада эпистемикалық-мәдени маркерлерді айқындау мен сақтаудың маңыздылығын көрсетеді, өйткені оларды сақтау немесе функционалды бейімдеу аударма мәтіндердегі стильдік, атмосфералық және характерологиялық қызметтердің сақталуы үшін шешуші мәнге ие.

USA TODAY БАСЫЛЫМЫ МАТЕРИАЛДАРДЫ НЕГІЗІНДЕ ДИАСПОРАЛЫҚ НАРРАТИВТЕРДІ МЕДИАСЫН ТҰРҒЫСЫНАН ТАЛДАУ

Ашимова З.А. — 2026-03-31

Мақала жаһандану және мультикультурализм процестері аясында диаспоралар туралы қоғамдық пікірді қалыптастыру тетіктерін анықтау мақсатында USA Today американдық газеті материалдары негізінде диаспоралық нарративтерге медиамәдени талдауға арналған. Медиалингвистикалық және медиамәдени талдауды қолдану бұқаралық ақпарат құралдарының шындықты қалай “көрсететінін” ғана емес, сонымен қатар “сыртқы” диаспоралық нарративтерді қалыптастыра отырып, оны қалай белсенді “жасайтынын” зерттеуге мүмкіндік берді. Негізгі назар диаспоралдың қабылдаушы елде болып жатқан саяси және әлеуметтік мәселелерге қатысты көзқарастарын көрсететін әлеуметтік-саяси диаспоралық нарратив түріне аударылады. Мақалада диаспоралық нарратив тек көші-қон және бейімделу тәжірибесінің көрінісі ғана емес, сонымен қатар мәдени жадыны, этникалық бірегейлікті сақтау және мәдениетаралық өзара әрекеттесу мүмкіндігі ретінде қарастылады. Әртүрлі этникалық топтардың – үнді, латын, еврей және байырғы американдықтардың – репрезентация тілін талдау, көзқарастардың көптігін және өзін өзі тану үшін қолданылатын бірегей тілдік маркерлерді (“our” vs. “others”, “we” және “our”) анықтады. Нарративті диаспоралардың стереотиптерге қалай қарсы тұратынын, қандай талаптар қоятынын және өздерінің мәдени ерекшеріктерін қалай сақтауға ұмтылатынын, көбінесе мәдени ассимилицияға қарсы тұрудағы механизмі ретінде әрекет ететінін көрсетеді. Зерттеу диаспоралық дискурстың жаһандану мәдени өзгерістердің сәйкестігін түрлендірудегі және жаңа мағыналарды қалыптастырудағы рөлін атап көрсете отырып, медиа және диаспоралдық талдауларға үлес қосады. Көші-қон және мәдени гибридизация жағдайында ерекше өзектілікке ие болып, олардың бірегейлікті түрлендірудегі және өзгермелі әлемде жаңа мағыналар қалыптастырудағы рөлін атап көрсетеді.

АМЕРИКАНДЫҚ ЖАҢАЛЫҚТАР БАСЫЛЫМДАРЫНДАҒЫ ГЕНДЕРЛІК БАҒЫТТАҒЫ ДИСКУРСТАР

Жумабаева Д.Е. — 2026-03-31

Қазіргі медиакеңістікте американдық публицистика гендерлік дискурстарды қалыптастырып, қоғамдық пікір мен құндылықтарға ықпал етеді. Ол бұқаралық санаға белсенді түрде әсер етіп, гендерлік рөлдер, құқықтар мен міндеттер туралы белгілі бір түсініктерді бекітеді, сондай-ақ әлеуметтік тұрғыдан қабылданатын немесе керісінше, қабылданбайтын мінез-құлық үлгілерін жеткізеді. Публицистика тілі тек ақпараттық емес, сонымен қатар экспрессивтік, прагматикалық және құндылықтық бағыттағы қызметтерді атқарып, бұқаралық санаға ықпал ететін қуатты құралға айналады. Публицистикалық мәтіндерде қолданылатын риторикалық ықпал ету тетіктеріне эмоциялық-бағалаушылық лексика, метафоралар және басқа да экспрессивтік тілдік құралдар жатады.

Зерттеудің мақсаты – американдық публицистикадағы гендерге бағытталған дискурстардың тілдік және прагма-функционалдық ерекшеліктерін талдау, атап айтқанда, тіл арқылы қоғамдық құндылықтар мен нормативтік көзқарастардың қалай қалыптасатынын көрсету.

Талдауға материал ретінде гендерлік мәселелер бойынша кең ауқымды ұстанымдарды көрсететін америкалық Time, Washington Post және Ms. Magazine басылымдарында жарияланған әйелдердің құқықтары, гендерлік зорлық-зомбылық, дискриминация және әйелдердің саясаттағы өкілдігі туралы публицистикалық мәтіндер алынды. Медианың күн тәртібін құрастырып, қоғамдық ұстанымдарды қалыптастыру жолдарын анықтау мақсатында мақалаларға прагма-функционалдық талдау жүргізілді.

Зерттеудің құндылығы медиадискурстың көпқабаттылығын көрсетуінде де жатыр: мәтіндер тек әлеуметтік шындықты бейнелеп қана қоймай, оны белсенді түрде құрастырып, аудиторияға белгілі бір интерпретациялар мен қабылдау шеңберлерін ұсынады. Репродуктивті құқықтар, гендерлік зорлық-зомбылық, дискриминация және әйелдердің саясаттағы өкілдігі туралы публицистикалық материалдар қоғамдық күн тәртібін қалыптастырып, әлеуметтік пікірталастардың бағытын айқындайды. Бұл зерттеу медиамәтіндердегі тілдің бұқаралық санаға ықпал етудің маңызды құралы екенін және сол арқылы идеологиялық ұстанымдар мен әлеуметтік бағдарлардың қалыптасып, орнығатынын дәлелдейді.

Зерттеу нәтижелері америкалық публицистиканың гендерлік дискурсты құрастыру үшін тілдік құралдарды белсенді қолданатынын көрсетті. Сонымен қатар, публицистикалық мәтіндер шындықты жай ғана бейнелеумен шектелмей, оның риторикалық-идеологиялық конструкторы ретінде қызмет ететінін айқындадық.

Зерттеу барысында гендерлік бағыттағы публицистикалық мәтіндердің тілдік және прагма-функционалдық ерекшеліктерін талдау арқылы тілдің қоғамдағы гендерлік құндылықтар мен әлеуметтік нормаларды қалыптастырудағы ғылыми маңыздылығы анықталды.

Зерттеудің практикалық маңыздылығы медиадискурстарды талдау кезінде, сондай-ақ медиасауаттылық пен қазіргі қоғамдағы гендерлік мәселелерді сыни тұрғыдан бағалау мақсатында зерттеу нәтижелерін қолдану мүмкіндігінде болып табылады.

ҚАЗАҚ, БАШҚҰРТ, ТАТАР, ӨЗБЕК ТІЛДЕРІНДЕГІ «ҚЫЗ» ГЕНДЕРЛІК КОНЦЕПТІСІ

Шокым Г.Т. — 2026-03-31

Бұл жұмыстың мақсаты-адамды лингвистикалық тұрғыдан тану. Тілдің осы әлеуметтік қызметін зерттейтін пәнаралық ғылым саласы гендерлік лингвистика болып табылады. "Қыз"ұғымын зерттеуде салыстырмалы әдіс қолданылады.

Бүгінгі таңда гендерлік лингвистикада зерттеуді қажет ететін тақырыптардың бірі - "қыз"ұғымы. Мақаланың мақсаты-қыздардың қоғам өміріндегі, ұлттық мәдениеттегі рөлі мен орнын оны сипаттайтын лингвистикалық деректердің лингвистикалық және мәдени бағытындағы анықтау, "қыз" ұғымының лексика-семантикалық, концептуалды мазмұнын түсіндіру.білім деңгейі тұрғысынан. Зерттеу жұмысының қорытындылары қазақ, башқұрт, татар, өзбек тілдеріндегі "қыз" ұғымын гендерлік зерттеу нәтижелеріне негізделген.байланысты Түркі тілдері.

Бұл зерттеудің нәтижелері гендерлік лингвистиканың теориялық зерттеулері мен практикалық дамуына ықпал етеді.

Гендерлік лингвистикадағы өзекті мәселелердің бірі-осы тілдегі еркектік, әйелдік, еркектік, әйелдік ұғымдарды зерттеу. Гендерлік ұғымдарды зерттеу гендерлік ұғымның әмбебаптығын, ауқымын ашуға мүмкіндік береді. Бұл зерттеудің теориялық маңыздылығы тілдегі құбылыстың стереотиптік көріністері негізінде қалыптасқан ұғымдармен анықталады және зерттелетін тілдегі халықтың мәдениетімен тығыз байланысты. Мәдени ерекшеліктер ерлер мен әйелдердің гендерлік тұжырымдамаларын қалыптастыруда маңызды рөл атқарады.

Жұмыстың практикалық маңыздылығы мынада: алынған нәтижелерді әртүрлі халықтар арасындағы еркек пен әйелді қабылдауда қолдануға болады, бұл ұғымдар әр мәдениетте кездеседі, яғни олар бір мезгілде әмбебап және бірегей болып табылады.

АҒЫЛШЫН ЖӘНЕ ҚЫТАЙ ТІЛІНДЕГІ АДАМ БЕЙНЕСІНЕ БАЙЛАНЫСТЫ ТЕҢЕУЛЕРДІҢ ТАҚЫРЫПТЫҚ— СЕМАНТИКАЛЫҚ КЛАССИФИКАЦИЯСЫ

Токтарбек К. — 2026-03-31

Салыстырмалы лингвистикалық зерттеу туыстық қатынасы жоқ тілдердегі фразеологиялық жүйелердің әмбебап және мәдени спецификалық белгілерін анықтауда маңызды рөл атқарады. Осы тұрғыда мағынасы күрделі әрі көпқабатты болып келетін фразеологиялық бірліктердің бір түрі- теңеулер лингвистикалық әрі мәдени тұрғыдан терең талдауды қажет етеді. Бұл зерттеу ағылшын және қытай тілдеріндегі адам бейнесіне қатысты теңеулерді олардың рәміздік және сипаттамалық қырларына мән бере отырып қарастырады. Мұндай теңеулер адамның сыртқы белгілерін, мінез- құлқын, эмоциялық жағдайын және әлеуметтік әрекетін бейнелейді. Мысалы, ағылшын тіліндегі "as quick as lightning" теңеуі өте жылдамдықты білдірсе, қытай тіліндегі 浑身是胆 (hún shēn shì dǎn)— батылдық пен ержүректілікті сипаттайды.

Зерттеуде салыстырмалы, сипаттамалы және қарама- қарсы талдау әдістері қолданылып, адам бейнесіне қатысты теңеулердің тақырыптық- мағыналық түрлері анықталып жіктеледі. Отандық және шетелдік зерттеушілердің еңбектеріне сүйене отырып, теңеулер алты негізгі топқа бөлінді: (1) мінез- құлық және ақыл- ой қабілеттері, (2) дене жағдайы, (3) сырт келбет, (4) өмір сүру және әрекет, (5) эмоциялық күй, (6) әлеуметтік қарым- қатынас.

Зерттеу нәтижелері ағылшын және қытай тілдеріндегі адам бейнесін сипаттайтын теңеулердің ұқсастықтары мен айырмашылықтарын көрсетеді. Теориялық тұрғыдан алғанда, бұл жұмыс салыстырмалы лингвистика, когнитивтік семантика және мәдениеттанулық лингвистика салаларына үлес қосып, теңеулердің құрылымдық тақырыптық- мағыналық жіктемесін ұсынады.

Практикалық тұрғыдан, бұл зерттеу тіл үйренушілерге, аудармашыларға және оқытушыларға ағылшын және қытай тілдерінде теңеулерді мәдениетке сай, дұрыс қолдануға көмектеседі.

БАЛАЛАРҒА АРНАЛҒАН МЕДИАМӘТІНДЕРДЕГІ ЗАТТЫҚ МӘДЕНИЕТ ЛЕКСИКАСЫНЫҢ ҰЛТТЫҚ СИПАТЫ

Акабаева М.О. — 2026-03-31

Сөйлеу тілі әрбір ұлттың рухани және материалдық мәдениетінің, тарихының, бүкіл болмысының айнасы деуге болады. Қай ұлт болмасын, сыры – тілінде, оның түп тамыры этностың мың-мыңдаған жылдар жүріп өткен тарихи жолымен, күнделікті тұрмыс-тіршілігінде өз қолымен, ақыл-ой, санасымен жасаған мәдениетімен, дүниетанымымен сабақтасып жатыр. Мақалада қазақ тіліндегі балаларға арналған медиамәтіндердегі заттық мәдениет лексикасының ұлттық сипаты зерттеледі. Зерттеудің мақсаты – балаларға арналған медиамәтіндердегі материалдық мәдениет деректерінің тақырыптық топтарын анықтап, этномәдени және семантикалық тұрғыдан сипаттау. Балаларға арналған медиамәтіндердегі заттық мәдениет лексикасын талдауда тілдік фактілер қазақтілді отандық телебағдарламалар материалдарынан алынды. Зерттеу барысында интерпретация әдісі, лексика-семантикалық талдау, контент-талдау тәрізді комбинаторлық интегративті әдістер пайдаланылды. Мақалада балаларға арналған медиамәтіндердегі заттық мәдениет лексикасын зерттеу арқылы ұлттың әлемдік бейнесі сол ұлттың көзімен көруге мүмкіндік беретін тілдік құрылымдардың қазақы ұлттық таным мен дәстүрлі тұрмыс-салты арқылы модельденіп, ұлттық ерекшеліктермен кодталған ұғымдар арқылы репрезентацияланады деген тұжырым жасайды. Зерттеудің негізгі нәтижелері мен қорытындыларын «Лингвомәдениеттану» саласындағы ғылыми зерттеулер жасауға, жоғары оқу орындарында «Лингвомәдениеттану», «Қазақ тілінің лексикологиясы» сияқты курстарды жүргізуге және оқу құралдарын жазу барысында қолдануға болады.

И. ОДЕГОВТЫҢ "АНУШКА ТАМАҚ ЖЕГІСІ КЕЛЕДІ" ӘҢГІМЕСІНДЕГІ КЕЙІПКЕРДІҢ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ПОРТРЕТІН БЕЙНЕЛЕУДІҢ КӨРКЕМ ФОРМАЛАРЫ

Алтынбек А. — 2026-03-31

Бұл зерттеу И. Одеговтың «Анушка тамақ жегісі келеді» әңгімесінде басты кейіпкердің психологиялық бейнесін жасауда қолданылған шығармашылық тәсілдерді қарастырады. Зерттеу көркемдік ерекшеліктердің кейіпкердің психологиялық тереңдігіне қалай әсер ететінін және басты кейіпкердің динамикалық дамуы басқа кейіпкерлердің статикалық табиғатымен қалай қарама-қайшы келетінін зерттейді. Нәтижелер Одеговтың күрделі кейіпкерді қалыптастыру үшін сызықтық баяндау форматын қолданатынын, эмоционалдық күйлерге, ойларға және жеке тәжірибелерге баса назар аударатынын көрсетеді. Кеңістіктік және уақыттық бейнелер басты кейіпкердің ішкі әлемін күшейте отырып, психологиялық бейнелеуді байытады. Айта кету керек, автор анық бағалау пікірлерінен бас тартып, оқырмандарға кейіпкердің сезімдері мен әрекеттерін өздері түсіндіруге мүмкіндік береді. Бұл зерттеу психологиялық портреттеудегі нәзік шығармашылық әдістердің маңыздылығын атап өтіп, олардың оқырманның қабылдауына әсерін көрсетеді. Баяндау аспектілерін бағалау арқылы зерттеу әдеби шығармаларда психологиялық тереңдіктің қалай жасалатыны туралы түсінігімізді кеңейтеді, заманауи әдебиеттегі кейіпкерлерді дамыту және баяндау тәсілдері туралы жаңа түсініктер береді. Сонымен қатар, автордың баяндаудағы үнсіздік пен кідірістерді тиімді қолдануы оқырманды әңгіменің астарындағы күрделі психологиялық күйді сезінуге итермелейді. Әңгімедегі символикалық элементтер мен метафоралардың рөлі басты кейіпкердің ішкі толғаныстары мен уайымдарын айқын жеткізеді. Одеговтың көркемдік стилінің ерекшелігі кейіпкерлер арасындағы диалогтардың қысқалығы және сол диалогтардың арасындағы мағыналық астарға ерекше мән беруінен де көрінеді. Осылайша, зерттеу автордың мінез-құлық детальдары арқылы кейіпкердің ішкі күйін жан-жақты аша түсу тәсілдерін тереңірек талдауға мүмкіндік береді.