«Абылай хан атындағы ҚазХҚжәнеӘТУ Хабаршысы Филология ғылымдары сериясы

ЭТНОМӘДЕНИ БІРЛІКТЕРДІ ҰЛТТЫҚ КОРПУСТА ЛЕКСИКОГРАФИЯЛАУ

Барменкулова А.С. — 2025-12-30

Мақала этномәдени бірліктерді қазақ тілінің ұлттық корпусына сай лексикографиялау мәселесіне арналған. Қазақ халқының тұрмыс кешкен ортасына, қоршаған табиғатына сай қалыптасып, тілде сақталған өзіндік тарихи-әлеуметтік даму ерекшеліктері мен өмір-тіршілігіне, тұрмыс-салты мен дәстүрлеріне байланысты дүниетанымдық, рухани-материалдық, этномәдени құндылықтарын зерттеу заманауи антропоөзектік парадигма аясында өзектеледі. Сондай-ақ осы парадигма аясында ана тілінің қолданыстық функцияларының мәнін ашу көзделеді. Зерттеудің мақсаты – қазақ тіліндегі этномәдени бірліктерді жүйелеп, олардың ұлттық корпуста көрініс табуын ғылыми-әдіснамалық тұрғыдан негіздеу. Зерттеу әдістері – сипаттамалық, салыстырмалы-тарихи, құрылымдық-семантикалық, корпус-лингвистикалық әдістер қолданылды. Зерттеудің басты бағыттары және проблемасы – ұлттық тілдік корпустың құрылымында этномәдени бірліктерді жүйелеу, олардың семантикалық ерекшеліктерін анықтау және осы бірліктерді цифрлық форматта сақтау мен пайдалану жолдарын қарастыру.

Зерттеудің ғылыми және практикалық маңызы – этномәдени бірліктердің қазақ тілінің ұлттық корпусында жинақталып, олардың мағыналық құрылымын ашу арқылы тілдік білім қорының кеңеюі. Осыған орай жинақталған этномәдени, рухани сипаттағы кебеже, қазан, торсық сияқты мәдени бұйымдардың ұлттық сипаты мен менталды ерекшеліктерін, мәдениеті мен руханиятын этномәдени бірліктер арқылы тани аламыз. Зерттеудің нәтижелері мен қорытындысында этномәдени бірліктер жинақталып, олардың мәдени-семантикалық мағыналары ашылады, сондай-ақ корпустық базаға енгізуге дайындалды. Сонымен қатар, этномәдени бірліктер этномәдени ішкорпустың теориялық мәселелері ретінде толықтырылды. Зерттеу нәтижелерінің теориялық және практикалық маңызы – алынған нәтижелер қазақ тілінің ұлттық корпусы негізінде қазақ тіл біліміндегі этнолингвистикалық, лингвомәденитанымдық зерттеулерді толықтыруға және тілдік бірліктердің танымдық әлеуетін арттыруға бағытталады. Бұл мәселе тіл арқылы ұлт мәдениетін (болмысын) қазіргі жаңа парадигмаға сай лингвистиканың кешенді танымдық ақпарат көзі, озық технологиясы ретінде қазақ тілінің ұлттық корпусын дамытуға өзінің үлесін қосуымен де маңызды.

ҚАЗАҚ ӘЛІППЕСІНІҢ ТАРИХЫ

Капалбек Б.С. — 2025-12-30

Бұл зерттеу қазақ әліппелерінің тарихи қалыптасуын талдап, Ахмет Байтұрсынұлы реформалаған араб графикасына негізделген қазақ әліпбиінің тілдік және педагогикалық негіздерін қарастырады. Ерте кезеңдегі әліппелер мен оқу құралдарына жасалған салыстырмалы-тарихи талдау pre-Байтұрсынұлы кезеңіндегі сауат ашу тәсілдерінің әдістемелік шектеулерін анықтап, Байтұрсынұлы жасаған фонетикалық жүйенің ғылыми үйлесімділігін және қазақ тілінің құрылымдық табиғатын дәл бейнелейтінін көрсетеді. Сонымен қатар зерттеу ХХ ғасыр бойындағы әліппе құрастыру эволюциясын сипаттап, кейінгі жасалған оқулықтардың Байтұрсынұлының «Әліппесінде» орныққан жүйелілік пен педагогикалық негізді толық қайталай алмағанын айқындайды.

Зерттеудің мақсаты – қазақ әліппелерінің тарихи даму жолын талдау, Байтұрсынұлына дейінгі және одан кейінгі сауат ашу үлгілерін салыстыру, сондай-ақ оның әліпбиі мен оқыту әдістемесінің қазіргі бастауыш білім беру үшін маңызын ғылыми түрде негіздеу. Зерттеу нәтижелері Байтұрсынұлы реформалаған жазу жүйесінің қазақ тілінің фонетикасы, морфологиясы және орфографиялық құрылымын терең талдауға сүйене отырып қалыптасқанын және ерте сауат ашу үшін тілдік тұрғыдан да, педагогикалық тұрғыдан да тиімді іргетас болғанын көрсетеді.

Зерттеу қорытындысы бойынша, Байтұрсынұлының фонетикалық қағидаттарын және оқыту стратегияларын қазіргі сауат ашу бағдарламаларына енгізу бастауыш мектеп оқушыларының функционалдық сауаттылығын елеулі түрде арттыра алады. Зерттеудің теориялық маңызы – ғылыми негізделген әліпбилер мен құрылымды тілдік оқытудың сауат ашудағы рөлін айқындау және қазақ тілін оқытуды халықаралық деңгейде мойындалған педагогикалық стандарттармен үйлестіруге мүмкіндік беруінде.

Деректер мен әдістер. Зерттеу барысында ретроспективтік, салыстырмалы-тарихи, лингвистикалық және сипаттамалық әдістер қолданылды. Талдау архивтік материалдар мен алғашқы оқу құралдарына негізделді.

IT-МАМАНДАРДЫҢ ТІЛДІК ТҰЛҒАСЫНЫҢ НЕГІЗГІ ҚҰРАМДАС БӨЛІГІ РЕТІНДЕ КӘСІБИ ДИСКУРСТЫ ТАЛДАУ

Кенжебулатова Д.Т. — 2025-12-30

Қазіргі әлемнің дамуы мен ақпараттандыру жағдайында ақпараттық-коммуникациялық технологиялар саласындағы кәсіби тілдік тұлғаның тілдік ерекшеліктерін зерттеу өзекті болып табылады. Бұл зерттеу мазмұнды талдау негізінде IT мамандары арасындағы тілдік ерекшеліктердің айырмашылықтарын түсінудің маңыздылығына жүгінеді. Зерттеу авторлары тілдік ерекшеліктердің ақпараттық технологиялар саласындағы кәсіби тілдік тұлғаның қалыптасуына қалай әсер ететініне назар аударады. Бұл зерттеу ақпараттық технологиялар саласындағы мамандардың тілдік тұлғасының негізгі құрамдас бөлігі ретінде кәсіби дискурсты қарастырады және зерттейді. Зерттеудің мақсаты – осы саладағы жұмыстың түсінігі мен тиімділігін дамытуға ықпал ететін IT мамандарының кәсіби дискурсын талдау. Мақсатқа жету үшін авторлар кәсіби дискурстың түрлерін зерттеу арқылы, ақпараттық технологиялар саласындағы мамандардың кәсіби дискурсының мысалдарын талдау сияқты міндеттер қойды.

Зерттеу сонымен қатар коммуникативті дағдылар мен кәсіби саладағы өзара әрекеттесудің маңыздылығын ғана емес, сонымен қатар ақпараттық технологиялар саласындағы мамандардың тілдік ерекшеліктерін түсінуді де қамтиды. Кәсіби қызметтің тілдік аспектілерін қарастыру IT-мамандардың жұмысының ерекшеліктеріне тереңірек енуге және жобалармен, оның ішінде командада жұмыс істеу шеңберінде олардың кәсіби байланысын жүйелеуге мүмкіндік береді. Мақала авторлары зерттеу нәтижелерін, соның ішінде талдау нәтижесінде алынған IT мамандары арасындағы дискурсты талдауды ұсынады, бұл тіл ерекшеліктерінің осы саладағы кәсіби қызметке әсерін түсінуді байытады.

Зерттеу барысында авторлар бақылау, лингвистикалық және мазмұнды талдау, сипаттамалық әдіс әдістерін қолданды.

АҒЫЛШЫН ТІЛІНІҢ ӘСЕРІ: БАҚ ТАҚЫРЫПАТТАРЫ МЕН АНГЛИЦИЗМДЕР ҚАЗАҚ ЖАСТАРЫНЫҢ ТІЛІ МЕН МӘДЕНИЕТТІ ҚАБЫЛДАУЫН ҚАЛЫПТАСТЫРУ

Жолмырзаева Д.Қ. — 2025-12-30

Бұл зерттеу ағылшын тілінің жаһандық тіл ретіндегі ықпалының, әсіресе Қазақстандағы ағылшын тілді емес қоғамдарға әсерін қарастырады. Жаһандану дәуірінде қазақ медиасында ағылшын тіліндегі тақырыптар мен англицизмдердің кеңінен қолданылуы жастардың тілдік әдеттеріне, мәдени құндылықтарына және өзіндік бірегейлігіне айтарлықтай ықпал етті. Зерттеу мақсаты – ағылшын тіліндегі БАҚ атаулары мен англицизмдерді қолданудың қазақ жастарының тіліне, болмысына және мәдениетіне әсерін, сондай-ақ ағылшын тілінің олардың тілдік дағдыларына, мәдени бағдарларына және жаһандануға деген көзқарасына қаншалықты ықпал ететінін анықтау. Зерттеу барысында аралас әдіс қолданылды: 28–33 жас аралығындағы 35 қатысушыға сауалнама жүргізіліп, 15 респондентпен тереңдетілген сұхбат алынды. Сауалнама ағылшын тіліндегі медиаға әсер ету деңгейін, англицизмдерді қолдану жиілігін және мәдени сәйкестікке деген көзқарасты анықтады, ал сұхбаттар жеке тәжірибе туралы толық мәлімет берді. Сонымен қатар, телебағдарламаларға, онлайн жаңалықтарға және әлеуметтік желілерге контент-талдау жүргізіліп, қазақ медиасында ағылшын тілін қолдану үрдістері анықталды. Зерттеу нәтижелері ағылшын тілінің екіжақты рөлін көрсетеді: бір жағынан – жаһандық интеграция құралы, екінші жағынан – ұлттық тілді сақтауға әсер ететін фактор. Бұл қорытындылар саясаткерлерге, педагогтарға және медиа мамандарына халықаралық ашықтықты қазақ тілдік және мәдени мұрасын қорғаумен үйлестіру жолдарын анықтауда көмек бола алады.

АМЕРИКАНДЫҚ ТОК-ШОУЛАРДЫҢ ДИСКУРСЫНДАҒЫ ЛЕКСИКАЛЫҚ ХЕДЖДЕР

Камешева Ю.О. — 2025-12-30

Мақалада “Jimmy Kimmel Live!” сияқты америкалық ток-шоулардың дискурсында қолданылатын лексикалық хедждер талданады. Лексикалық хедждер – сөйлеу стратегияларының маңызды компоненттері, олар пікірлердің категориялылығын жұмсартып, сыпайылық деңгейін арттыруға мүмкіндік береді. Зерттеуде ток-шоу эпизодтарының сценарийлері талданып, негізгі лексикалық хедждердің түрлері мен олардың функциялары анықталып, коммуникацияның тиімділігі мен сәттілігіне әсері зерттелген. Америкалық ток-шоуларда қолданылатын лексикалық хедждердің коммуникативті-прагматикалық ерекшеліктеріне талдау жасалды.

Зерттеудің мақсаты – лексикалық хедждердің функционалдық және құрылымдық ерекшеліктерін анықтау, сондай-ақ олардың пікірлердің категориялылығын жұмсартып, позитивті сыпайылықты жүзеге асырудағы рөлін зерттеу. Жұмыстың негізгі идеялары ток-шоулардың динамикалық дискурсында хедждерді тиімді коммуникацияға жету үшін қолдану механизмдерін зерттеуге бағытталған.

Ғылыми және практикалық маңыздылығы – бұл зерттеу лингвистикалық прагматика саласындағы теориялық базаны толықтырып, ток-шоулардағы сөйлеу стратегиялары туралы жаңа мәліметтер береді. Практикалық маңыздылығы – зерттеу нәтижелерін шет тілдерін оқытуда, оқыту әдістемелері мен аударма әзірлеуде қолдану мүмкіндігінде.

Зерттеу әдістемесі лингвистикалық сипаттау, жасырын бақылау және контекстуалды талдауды қамтиды, бұл лексикалық хедждерді анықтауға және жіктеуге мүмкіндік берді. Сапалық және сандық әдістерді біріктірген тәсіл материалды жан-жақты талдауды қамтамасыз етті.

Зерттеу нәтижелері ток-шоулар дискурсында ең жиі кездесетін лексикалық хедждерге “you know”, “kind of”, “well”, “I mean”, “just”, “like” және басқаларын жатқызуға болатынын көрсетті. Бұл элементтер пікірлерді жұмсарту, позитивті сыпайылықты сақтау және пікірлердің категориялылығын азайту функцияларын орындайды. Талдау хедждердің ток-шоу жүргізушілері мен қонақтары тарапынан стратегиялық қолданылуын анықтап, бұл достық және еркін атмосфераны қалыптастыруға ықпал ететінін көрсетті.

Зерттеудің құндылығы – америкалық ток-шоулар дискурсында қолданылатын коммуникативтік стратегияларды тереңірек түсінуге мүмкіндік береді. Алынған мәліметтер спонтанды сөйлеудегі өзара әрекеттестік туралы білімді кеңейтіп, лингвистикалық хедждеу зерттеулерін дамытуға үлес қосады.

Практикалық маңыздылығы – зерттеу нәтижелерін сөйлеуде хедждерді стратегиялық қолдануды үйретуге бағытталған оқу материалдарын әзірлеу үшін, сондай-ақ медиадискурсты талдау үшін қолдану мүмкіндігінде. Зерттеу нәтижелері тіл стратегиялары мен ток-шоулар дискурсында коммуникацияны зерттеуге қызығушылық танытқан лингвистерге, филологтарға, аудармашылар мен шет тілдері оқытушыларына пайдалы болуы мүмкін.

ОРЫС ЖӘНЕ АҒЫЛШЫН ТІЛІ ДҮНИЕТАНЫМДАҒЫ ҚУАНЫШ ПЕН ҚАЙҒЫ

Муталип А. А. — 2025-12-30

Бұл мақалада орыс және ағылшын тілдеріндегі мақал-мәтелдердің ұлттық ерекшеліктері мен олардың тіл үйренудегі күрделілігі қарастырылады. Зерттеу лингвомәдениеттану және когнитология салаларына сүйене отырып, эмоциялардың тіл мен мәдениет арқылы қалай құрылатынын және жеткізілетінін көрсетеді. «Қуаныш» пен «қайғы» сезімдерінің екі тілдегі көрінісі арқылы зерттеу эмоцияларды тілдік тұрғыдан қабылдаудың мәдениаралық қырын ұсынады.

Зерттеу когнитивті фразеология аясында жүргізіледі – бұл тілдік бірліктер мен танымдық құрылымдар арасындағы байланысты зерттейтін қазіргі лингвистикалық бағыт. Мақал-мәтелдер мен идиомалар халықтың тарихи және мәдени дамуын көрсетіп, ұлттық көзқарастарды, стереотиптер мен идеалдарды сақтайды. Бұл тұрақты тіркестер тіл иелерінің дүниетанымы мен мәдени тәжірибесі жайлы маңызды ақпарат береді.

Зерттеудің басты мақсаты – «қуаныш» пен «қайғы» ұғымдарының орыс және ағылшын тілдерінде сөздер, метафоралар, идиомалар мен мақал-мәтелдер арқылы қалай бейнеленетінін анықтау. Салыстырмалы-талдамалы әдіс екі тілдегі эмоциялық лексиканың ұқсастықтары мен айырмашылықтарын ашуға мүмкіндік береді.

Теориялық жағынан бұл зерттеу эмоциялардың мәдениаралық концептуализациясын түсінуді тереңдете отырып, лингвомәдениеттану мен когнитивтік лингвистика салаларына үлес қосады. Практикалық тұрғыдан шет тілдерін оқытуда, аударма ісінде және мәдениетаралық қарым-қатынаста маңызды. Мәдени контексті ескере отырып, зерттеу эмоцияларды түрлі тілдер мен мәдениеттерде қалайша әртүрлі жеткізетінін көрсетеді және түсіністікті арттырады.

Осылайша, зерттеу тіл, ой және эмоция арасындағы күрделі өзара байланысты түсінуге көмектесетін құрал ретінде қызмет етеді.

М.БЕКЧУРИН ОҚУ ҚҰРАЛЫНЫҢ ҚҰРЫЛЫМЫ МЕН СӨЗ ҚҰРАМЫ ТУРАЛЫ

Малбақов М. — 2025-12-30

XVIII–XX ғасырлар аралығында жарық көрген орысша-қазақша, қазақша-орысша, французша-қазақша сөздіктер мен оқу құралдарын ғылыми айналымға енгізу және олардың лексикалық құрылымын зерттеу – қазақ лексикографиясының өзекті бағыттарының бірі. Сол кезеңдегі маңызды дереккөздердің бірі – XIX ғасырдың орта шенінде М. Бекчурин құрастырған «Начальное руководство…» атты оқу құралы. Бұл еңбек тарихи лексиканы зерделеуге негіз болатын құнды материал ретінде ерекшеленеді.

Ғылыми зерттеудің мақсаты – XIX ғасырдың орта шенінде М. Бекчурин құрастырған «Начальное руководство к изучению арабского, персидского и татарского языков…» атты оқу құралының жалпы құрылымын, лексикалық құрамын және ондағы қазақ, татар, башқұрт тілдеріне ортақ әрі ерекшеленетін сөздік бірліктерді ғылыми тұрғыдан талдау.

Зерттеудің негізгі бағыты – оқу құралындағы лексиканы тақырыптық-идеографиялық негізде жіктеу арқылы тілдік материалдың тарихи-құрылымдық ерекшеліктерін анықтау. Еңбектегі лексикалық жүйе арқылы XIX ғасырдағы қазақ тілінің сөздік қоры, диалектілік және кірме қабаттар, орфографиялық белгілер мен түркі тілдерінің өзара ықпалы лингвистикалық тұрғыдан сипатталады. Сондай-ақ, тарихи кезеңдегі тіл үйрету тәсілдерін зерделеу арқылы дәуірдің тілдік-мәдени кеңістігін қалпына келтіру көзделеді.

Зерттеуде лексемаларды іріктеу, семантикалық топтау, құрылымдық сипаттама жасау, салғастырмалы-тарихи, синхронды және диахронды талдау әдістері қолданылды. Бұл тәсілдер ≈4000 лексеманың құрамын саралауға мүмкіндік берді: олардың 65 %-ы түркі, 20 %-ы араб-парсы, 10 %-ы орыс, 5 %-ы өзге текті. Сонымен қатар, қазақ пен башқұрт тілдеріндегі айырмашылықтар жұлдызшамен белгіленген 300-ден астам бірлік арқылы нақты ажыратылды.

Зерттеу нәтижесінде оқу құралының әліпби → лексика → диалог құрылымының кейінгі қазақ-орыс сөздіктерінің қалыптасуына ықпал еткені анықталды. Жұлдызша арқылы берілген айырмашылықтар қазіргі көптілді сөздіктердегі маркерлік жүйенің бастапқы үлгісі ретінде танылды. Сөз басындағы «й» графемасының жиі қолданылуы XIX ғасырдағы жазу нормаларына тән құбылыс ретінде бағаланды. Сондай-ақ, 50-ден астам диалектизм мен ауызекі және кітаби тіл элементтерінің араласуы сол кезеңдегі тілдік ахуалдың күрделілігін көрсетті.

Бұл оқу құралы түркі тілдерінің ортақ лексикалық өзегін айқындап, ұлттық ерекшеліктерді көрсетуімен ерекшеленеді. Идеографиялық жүйелеу мен маркерлік тәсіл тарихи лексикография мен салыстырмалы лексикалық картография құрастыруда әдістемелік негіз ретінде маңызды. Зерттеу тарихи лексикология мен түркология саласына нақты дереккөз ұсынады.

БІРЛІК ТУЫ ГАЗЕТІНДЕГІ ҚАЗАҚ ФОЛЬКЛОРЫНЫҢ КӨРІНІСІ

Макатова А.А. — 2025-12-30

Бұл мақалада ХХ ғасырдың басында қазақ фольклорын мерзімді басылым беттерінде жариялау мәселесі қарастырылады. Қазақ фольклорын зерттеуде журналдар мен газеттердің алатын орны ерекше. Зерттеудің негізгі нысаны ретінде ХХ ғасырдың басында жарық көрген «Бірлік туы» газеті таңдап алынды. Мақалада «Бірлік туы» газетінде қазақ фольклорының жариялану ерекшеліктері талданады. Зерттеу нәтижесінде автор газет беттерінде кездесетін фольклор үлгілерінен мысалдар келтіреді. Сонымен қатар фольклор үлгілерін жинақтаған автор-жинаушылардың есімдері анықталды. Мақалада қазақ халқының ауыз әдебиеті мен фольклор мұрасын ғылыми тұрғыда зерттеуде мерзімді басылымдар арқылы жариялаудың маңыздылығы айқындалады.

Зерттеудің әдістемелік негізін тарихи әдіс, жалпылау, сипаттау, жүйелеу, фольклорлық материалдарды талдау, сондай-ақ этнолингвистикалық және когнитивтік тәсілдер құрайды. Бұл әдістердің үйлесімі фольклорды тек әдеби құбылыс ретінде емес, сонымен бірге қазақ халқының дүниетанымы мен мәдени кодын бейнелейтін рухани мұра ретінде түсіндіруге мүмкіндік береді. Мақалада газет беттерінде жарияланған қазақ фольклорының әртүрлі жанрлары – мақал-мәтелдер, батырлық жырлар және ғұрыптық фольклор қарастырылады. Негізгі үлес қосқан авторлар ретінде Келден, Ғайса Тоқтыбаев, Ілияс Жарменов және басқалар анықталды. Қазақ фольклорының маңызды бөлігі саналатын мақал-мәтелдерге ерекше назар аударылып, газет нөмірлерінен бірнеше мысал келтірілді. Зерттеу барысында газетте жарияланған отыз жеті мақал-мәтел, бір ғұрыптық фольклор үлгісі және бір батырлық жыр анықталды. Осы мәліметтер арқылы фольклорды жинау мен таратуға қатысқан авторлардың толық тізімі ұсынылды. Зерттеу ХХ ғасырдың басындағы қазақ халқының мәдени мұрасын сақтау, ұлттық сананы және ұлттық әдебиетті дамыту бағытында фольклорды жариялау мен зерттеудің маңызын дәлелдейді.

ҚОРШАҒАН ОРТАНЫҢ ӨЗГЕРУІ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ЖЕР-СУ АТАУЛАРЫНЫҢ ЭВОЛЮЦИЯСЫНА ӘСЕРІ: АҒЫЛШЫН ЖӘНЕ ҚАЗАҚ ГЕОГРАФИЯЛЫҚ НОМЕНКЛАТУРАСЫН САЛЫСТЫРМАЛЫ ЛИНГВИСТИКАЛЫҚ ТАЛДАУ

Караева Б.Ж. — 2025-12-30

Климаттың өзгеруі мен экологиялық ауытқулар арасында өзара байланысты анықтау – елдердің мәдени ерекшелігін сақтау үшін аса маңызды. Ұсынылған зерттеудің мақсаты – экологиялық өзгерістердің Англия мен Қазақстан топонимиясына әсерін талдау болып табылады. Зерттеуде топонимдердің мәдени мұраның негізгі элементтері ретінде ерекше маңыздылығы атап өтіледі. Мақалада қолданылған әдістер пәнаралық тәсілге негізделген. Дерек көзі ретінде бірнеше картографиялық және лингвистикалық дерекқорлар пайдаланылды. Бұл дерекқорлар салыстырмалы талдау жүргізу үшін сенімді географиялық және тілдік ақпарат ұсынды.

Қоршаған ортаның өзгерістері мен топонимиядағы өзгерістердің өзара байланысын зерттеу үшін мақалада лингвистикалық, экологиялық және мәдени талдаулар біріктірілді.Нәтижелер Англия мен Қазақстан арасындағы салыстырмалы талдау табиғи және антропогендік факторлардың әсерінен топонимия эволюциясындағы ортақ ерекшеліктер мен айырмашылықтарды зерттеуге арналған тақырыптық топтарды айқындауға мүмкіндік бергенін көрсетті. Қатысты әдебиеттерді талдау осы өзгерістердің бар топонимдердің өзгеруіне немесе жойылуына қалай әкелуі мүмкін екенін көрсетті. Бұл зерттеудің нәтижелері қоршаған ортадағы өзгерістерге серпінді түрде әсер ететін мәдени белгілер ретінде топонимдерді түсінуді кеңейтуі тиіс. Зерттеу екі түрлі елдің топонимиясын салыстырудың ғылыми жаңалығын айқындайды. Сондай-ақ бұл мұраларды сақтау бойынша ұсыныстар да беріледі.Қоршаған ортаның өзгерістерінің мәдени бірегейлік пен жадына тигізетін салдарын зерделеу үшін пәнаралық зерттеулерді одан әрі жүргізудің қажеттілігі атап өтіледі.

КӨРКЕМ МӘТІН – ҰЛТТЫҚ-МӘДЕНИ АҚПАРАТ КӨЗІ ЖӘНЕ ОНЫ АУДАРУДЫҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

Жусупова А.У. — 2025-12-30

Мақалада көркем мәтін ұлттық-мәдени ақпаратты жеткізу құралы ретінде қарастырылып, оны аударудың ерекшеліктері талданады. Әдеби шығармалардағы мәдени компоненттердің маңыздылығы ерекше атап өтіліп, оларды аудару жөніндегі әдістемелік тәсілдер келтіріледі.

Зерттеудің мақсаты – көркем мәтінді ұлттық-мәдени ақпарат көзі ретінде қарастыру және оның мағыналық әрі стильдік ерекшеліктерін орыс және ағылшын тілдеріндегі аудармаларда жеткізу барысында туындайтын негізгі қиындықтарды анықтау. Мақсатқа қол жеткізу барсында мынадай әдістер қолданылды: Семантикалық-стилистикалық талдау – түпнұсқа мен аударма мәтіндеріндегі лексикалық, бейнелі және стильдік ерекшеліктердің сәйкестігін зерттеу үшін; Салыстырмалы әдіс – орыс және ағылшын тілдеріндегі аудармалардың түпнұсқаға сәйкестігін талдау үшін; Контент-талдау – аударма барысында сақталған немесе жоғалған ұлттық-мәдени компоненттерді анықтау үшін.

Зерттеу нысаны ретінде қазақ жазушыларының романдары алынды, атап айтқанда: Ә. Нұрпейісовтің “Ымырт”, С. Елубайдың “Ақ боз үй” және М. Жұмабаевтың «Шолпанның күнәсі» шығармалары мен олардың орыс және ағылшын тілдеріне аудармалары.

Зерттеу нәтижелері аудармада, әсіресе орыс тілі арқылы аударылған ағылшын нұсқаларында, мәдени элементтердің едәуір дәрежеде жоғалатынын және түрленетінін көрсетеді. Сөзбе-сөз аударма көбінесе түпнұсқаның эмоциялық және символдық реңктерін жеткізе алмайды, ал бейімдеуші тәсілдер мәдени мағынаны сақтауда анағұрлым тиімді болып табылады.

Мақаланың теориялық маңыздылығы зерттеуде ұсынылған тұжырымдардың аударматану мен мәдениетаралық коммуникация салаларының дамуына үлес қосуымен, сондай-ақ көркем әдеби шығармаларды мәдени ерекшеліктерін ескере отырып аудару мәселелерін тереңірек зерттеуге негіз бола алатындығымен айқындалады. Зерттеудің практикалық маңыздылығы – көркем мәтінді аудару барысында мәдени ерекшеліктерді жеткізуге қатысты мәселелерді шешуде алынған нәтижелерді аудармашылардың кәсіби тәжірибесінде қолдану мүмкіндігінде.

КӨРКЕМ-ӘДЕБИ ДИСКУРСТАҒЫ ҚАЛА БЕЙНЕСІН ЗЕРТТЕУДІҢ ЗАМАНАУИ ТӘСІЛДЕРІ

Сартбаева Э.К. — 2025-12-30

Мақалада тақырыптың өзектілігін анықтайтын когнитивті лингвистика теориясының заманауи бағыттары саласындағы зерттеулердің болашақтағы перспективасын анықтау аспектісінде көркем-әдеби дискурстағы қала бейнесін зерттеудің әдістері мен тәсілдеріне талдау жүргізу басты мақсат етіп алынды.

Көркем әдебиеттегі урбанистік тақырыпты зерттеуге арналған көптеген еңбектерге аналитикалық шолу жасаудың нәтижесінде негізгі тәсілдер ретінде пәнаралық, әдебиеттану, мәдениеттану, когнитивті-концептуалдық және эмпирикалық материалды талдаудың әртүрлі әдістері мен қағидаты алынды. Анықтамалық әдіснама негізінде зерттеулер жүргізу өз өнімділігін көрсеткеніне қарамастан, автордың әлемді көркем қабылдауы мен адам қызметінің әртүрлі жақтарын көрсететін әдебиеттегі қала бейнесін кешенді феномен ретінде айқындауда бұл зерттеулерге лингвистикалық аспектіге, яғни талданған мағыналарды пішімдеудегі тілдің рөлін ашып көрсетуге жеткілікті көңіл бөлінбегендігі байқалды. CITY/ГОРОД/ҚАЛА концептісін әртүрлі құрылымдық күрделі менталдық конструкт ретінде (радиалды құрылым, фрейм, гештальт, когнитивті матрица) және оның тілдік репрезентациясын, негізінен лексикалық деңгейде, қарастыратын когнитивті-концепуалдық тәсіл өзекті саналады. Алайда бұл тәсіл когнитивтік модельдер мен сызбаларды, сондай-ақ мағыналарды қалыптастырудағы сәйкес келетін тілдік механизмдерді тереңдете зерттеуді қажет етеді.

Зерттеудің ғылыми жаңалығы көркем шығармадағы CITY/ГОРОД/ҚАЛА концептісін тілдегі әлем мен әлем туралы білімді интерпретациялау когнитивті теория аясында, сондай-ақ М.М. Бахтиннің хронотоп теориясы шеңберінде зерттеудің қажеттілігі жөніндегі түйіндеулерден көрінеді. М.М. Бахтиннің хронотоп теориясы романның ұйымдастырушылық орталығы ретінде CITY/ГОРОД/ҚАЛА концептісінің көркем нарративтегі КЕҢІСТІК-УАҚЫТ-ОҚИҒА байланысын біріктіретін Кеңістік-Уақыт-Континуум хронотопының концептуалдық құрылымындағы кеңістік компоненті ретінде жүзеге асуын зерттеуге негіз болады.

Мақалада салыстырмалы-салғастырмалы, сыни талдау және модельдеу әдістері қолданылды.

Зерттеудің теориялық және практикалық маңыздылығы – хронотоп теориясы, когнитивті лингвистика, когнитивті поэтика және когнитивті стилистика негізінде интегративті зерттеу мүмкіндіктерін көрсету және нәтижелерін академиялық мақсатта қолдану болып табылады.

ҚЫТАЙ ТІЛІНЕН ОРЫС ТІЛІНЕ СИНХРОНДЫ АУДАРМАДА КОГНИТИВТІК ЖҮКТЕМЕНІ АЗАЙТУ СТРАТЕГИЯСЫ РЕТІНДЕ ЭЛЛИПСИС ҚОЛДАНУ

Шарыпова А.С. — 2025-12-30

Жаһандану үдерісінің жеделдеуі мен халықаралық өзара әрекеттестіктің артуына байланысты, синхронды аударма — аудару жылдамдығы мен уақыты жағынан тиімділігіне орай — түрлі халықаралық және ұлттық деңгейдегі конференциялар мен іс-шараларда кеңінен қолданыла бастады.
Алайда жоғары деңгейдегі іс-шаралардағы спикерлердің сөзі синхронды аудармашыларға қосымша когнитивтік жүктеме түсіретін бірқатар ерекшеліктерге ие. Біріншіден, сөйлеудің ақпараттық тығыздығы жоғары болады; екіншіден, арнайы терминология мен күрделі сөйлеу құрылымдары қолданылады. Әдетте, іс-шара деңгейі мен аудитория өкілдігі неғұрлым жоғары болса, спикерлер соғұрлым күрделі әрі аумақты сөйлемдер мен сөз тіркестерін қолданады. Бұл сөйлемдер күнделікті тілден едәуір ерекшеленіп, синхронды аудармашылар үшін ақпаратты түсіну, өңдеу және мақсатты тілге бейімдеуде белгілі бір қиындықтар тудырады.
Бұл мақалада когнитивті-динамикалық жүктеме теориясы мен моделінің аясында синхронды аудармада эллипсис (қарапайымдату) тәсілін қолдану қарастырылады. Мақалада қытай-орыс тілдік жұбы мысалында бұл тәсілді қолданудың себептері мен тиімділігіне талдау жасалады. Зерттеудің басты мақсаты — синхронды аударма құбылысын эллипсис тәсілін қолдану тұрғысынан зерделеу, сондай-ақ қытай-орыс тілдік жұбы үшін осы бағыттағы болашақ зерттеулерге теориялық және әдіснамалық негіз қалыптастыру. Зерттеудің өзектілігі мен практикалық маңызы — бұл бағыттың әлі де аз зерттелуінде, сондай-ақ теориялық нәтижелерді аударма тәжірибесінде қолдану мүмкіндігінде.

СИГНАЛ ЗАТ ЕСІМДЕР: АКАДЕМИЯЛЫҚ ҚАЗАҚ ТІЛІНІҢ КОРПУСЫ НЕГІЗІНДЕ ЗЕРТТЕУ

Сарсеке Г.А. — 2025-12-30

Мақалада сигнал сөздер, соның ішінде сигнал зат есімдер қарастырылады. Сигнал беру қызметін басқа да сөз таптары атқарады, дегенмен академиялық дискурста бұл қызметте зат есімдердің көбірек жұмсалады. Сол себепті зерттеу нысанына сигнал зат есімдер іріктелді.

Зерттеудің мақсаты - қазақ тілді академиялық дискурста кездесетін сигнал зат есімдерді анықтап, олардың жұмсалу жиіліктерін және коллокацияларын анықтау арқылы функционалдық ерекшеліктерін ашу. Сигнал сөздер, оның ішінде сигнал зат есімдер қазақ тіл білімінде жеке зерттелмеген. Біздің зерттеуіміздің маңыздылығы сонда, ол аталған құбылысты қазақ тіліндегі жазбаша академиялық мәтіндерден түзілген корпусқа сүйене отырып жүргізілген алғашқы зерттеу болуында.

Зерттеу корпусқа негізделген зерттеу әдісімен жүргізілді. Бұл әдіс сигнал зат есімдердің қолданылу жиіліктері мен коллокацияларын анықтауда, сондай-ақ оларға сандық және сапалық талдаулар жасауда тиімді болды. Зерттеуде AntConc корпус бағдарламалық жасақтамасы қолданылды.

Зерттеуде сигнал зат есімдердің мәтін ішіндегі логикалық байланыс пен құрылымдық бірлікті қалыптастыруда маңызды рөл атқаратыны айқындалды. Академиялық корпус негізінде сигнал зат есімдердің кездесу жиіліктері, семантикалық және функционалдық ерекшеліктері және академиялық дискурсты ұйымдастырудағы қызметтері талданды. Зерттеуде сигнал зат есімдердің коллокациялары анықталды және олар корпустан алынған мәтін мысалдарымен көрсетілді. Зерттеу нәтижесінде сигнал зат есімдердің академиялық дискурста сөйлемдер арасындағы семантикалық тұтастық пен мәтіннің когезиясын жасауда маңызды лексикалық құрал болып табылатыны дәлелденді.

Зерттеудің теориялық маңызы корпусқа сүйеніп жүргізілген эмпирикалық зерттеу болып табылуында. Бұл нақты табиғи тілдің материалдарына сүйеніп тіл элементтерінің функционалдық ерекшеліктерін ашуда маңызды болып табылады. Зерттеудің теориялық және практикалық нәтижелерін академиялық дискурсты зерттеуде, академиялық тілді оқыту мен меңгертуде пайдалануға болады.

МАҚАЛ-МӘТЕЛДЕРДЕГІ ЖАСҚА ҚАТЫСТЫ ТІЛ: ДӘСТҮРЛІ СӨЗДЕРДІҢ ЭЙДЖИЗМГЕ ҚОСҚАН ҮЛЕСІН БАҒАЛАУ

Оразтаева Ж.К. — 2025-12-30

Бұл мақала қазіргі ағылшын тіліндегі мақал-мәтелдерде жас ерекшелігіне байланысты кемсітушіліктің (эйджизмнің) қалай көрініс табатынын және оның сақталу механизмдерін зерттеуге арналған. Мақал-мәтелдер – ұлттың мәдени дүниетанымын бейнелейтін, ұрпақтан-ұрпаққа берілетін тұрақты тілдік құрылымдар. Алайда олардың кейбірі бейсаналы түрде жасқа қатысты теріс көзқарастарды нығайтуы мүмкін. Осыған байланысты зерттеудің негізгі мақсаты – ағылшын тіліндегі жасқа қатысты 90 мақал-мәтелді талдап, олардың мазмұнында тілдік эйджизмнің бар-жоғын анықтау, жас ерекшелігіне байланысты стереотиптердің көрінісін көрсету.

Зерттеу әдіснамасы екі түрлі тәсілге негізделді. Бірінші кезеңде 38 мақал-мәтелдің семантикасы төмендегі бес академиялық жинақтағы анықтамалар арқылы талданды: The Oxford Dictionary of Proverbs, Oxford Dictionary of Phrase and Fable, Oxford Concise Dictionary of Proverbs, McGraw-Hill’s Dictionary of American Idioms and Phrasal Verbs, және Dictionary of Authentic American Proverbs. Екінші кезеңде анықтамасы жоғарыдағы академиялық жинақтарда берілмеген 52 мақал-мәтел Норман Фэрклоудың үш өлшемді дискурстық талдау үлгісі арқылы зерттелді. Бұл әдіс мәтінді құрылымдық, интерпретациялық және әлеуметтік практика тұрғысынан саралауға мүмкіндік береді.

Талдау нәтижесінде барлық мақал-мәтелдер төрт категорияға бөлінді: ашық эйджистік, жасырын эйджистік, бейтарап және анти-эйджистік. Көптеген мақал-мәтелдерде жас ерекшелігіне байланысты стереотиптердің сақталғаны анықталды. Сонымен қатар, кейбір мақал-мәтелдерде бейтарап немесе жағымды көзқарастар да байқалды.

Зерттеудің ғылыми құндылығы – тілдегі эйджизм құбылысын нақты тілдік деректер негізінде жүйелі түрде талдап қана қоймай, мақал-мәтелдер арқылы қоғамдағы жас ерекшелігіне қатысты көзқарастардың қалыптасу үдерісін лингвистикалық тұрғыда түсіндіруінде.

Практикалық маңызы – бұл зерттеу нәтижелері білім беру, тіл саясаты, медиа тіл, әлеуметтік жарнама және қоғамдық дискурс салаларында жасқа қатысты әділетті көзқарасты қалыптастыруға бағытталған нақты ұсыныстар әзірлеуге септігін тигізеді. Сондай-ақ бұл жұмыс тіл мен қоғам арасындағы өзара байланысты түсінуге және болашақ лингвистикалық зерттеулерге негіз қалауға мүмкіндік береді.

ҚАЗІРГІ ҚАЗАҚ ПРОЗАСЫНДАҒЫ МИКРОЖАНРЛАР: ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ЖӘНЕ МИСТИКАЛЫҚ БАҒЫТ

Утешова А.А. — 2025-12-30

Бұл мақалада қазіргі қазақ прозасындағы микрожанрлардың пайда болу себептері мен олардың әдеби процестегі маңызы талданады. Автор әсіресе психологиялық және мистикалық бағыттардың шағын прозадағы көрінісін теориялық және мәтіндік тұрғыдан зерделеуді мақсат еткен. Зерттеудің негізгі мақсаты – микрожанр үлгісіндегі шығармаларда мистикалық және психологиялық баяндаудың рөлін анықтау, олардың қазақ әдебиетінің жанрлық эволюциясындағы орнын айқындау. Мақалада микрожанр ұғымының тарихи даму арналары көрсетіліп, ХХІ ғасырда оның оқырманның тез қабылдауына бейімделген жаңа форма ретінде орныққаны түсіндірілген. Микрожанрдың негізгі идеясы – ықшам мәтін арқылы көпқабатты мағына жеткізу және оқырманның интерпретациялық белсенділігін арттыру. Зерттеу барысында сипаттамалық, құрылымдық-семиотикалық және салыстырмалы талдау әдістері қолданылды. Негізгі материал ретінде Мәдина Омарова мен Әлішер Рахаттың шағын прозалары алынған. М. Омарованың «Шеңбер» және Ә. Рахаттың «Орта» шығармалары психологиялық және мистикалық элементтерге бай микромәтіндер ретінде қарастырылып, олардың ішкі монолог, символизм және беймәлім атмосфера құру тәсілдері ашып көрсетілді. Оқиғаның шартты бұзылуы, уақыт-кеңістік категорияларының бұлыңғырлануы микрожанрдың маңызды белгісі екені дәлелденді. Микрожанрлар оқырманды сана ағысына жетелейтін, экзистенциалды күйді бейнелейтін көркемдік модель ретінде бағаланды. Бұл формалар қазақ прозасында жанрлық жаңғырудың айқын көрсеткіші саналады. Мақалада микрожанрлар тек әдеби құбылыс емес, заманауи мәдени үдерістердің айнасы ретінде қарастырылып, олардың философиялық және эстетикалық әлеуеті көрсетіледі. Зерттеу нәтижелері қазіргі шағын прозаны талдау мен оқу бағдарламаларын жетілдіруге, жаңа авторлық тәжірибелерді қолдануға негіз бола алады. Сонымен қатар мақалада микрожанрлардың дамуын постмодернистік эстетика аясында қарастырып, олардың мазмұндық және формалық ерекшеліктері арқылы қазіргі әдебиеттегі эксперименттік үрдістермен сабақтастығы анықталған.

МЕТЕОРОЛОГИЯЛЫҚ МЕТАФОРАНЫҢ КОГНИТИВТІК ЖӘНЕ МӘДЕНИ МОДЕЛЬДЕРДІҢ КӨРІНІСІ

Онгарбаева М.С. — 2025-12-30

Бұл мақала метафораның күрделі әрі көпқырлы табиғатын ашуға үлес қосатын дәстүрлі және заманауи ғылыми бағыттарды терең зерттейді. Метафора когнитивтік және лингвистикалық құбылыс ретінде адам қабылдауының, тілдің және түсінудің қалыптасуында негізгі рөл атқарады. Лингвистика, психология, когнитивистика және антропология сияқты түрлі салалардың ғалымдары метафораларды талдау, классификациялау және жүйелеу үшін көптеген жылдар бойы ауқымды еңбектерін сарп етті. Бұл жұмыстар тілдегі, ойлаудағы және коммуникациядағы метафораның күрделі функцияларын тереңірек түсінуге бағытталған.

Көптеген зерттеулер мен метафораны зерттеудің кең ауқымды тәсілдерін қамтитын универсалды концепцияны жасауға талпыныстарға қарамастан, бұл мақалада әртүрлі көзқарастарды біріктіретін жан-жақты теория ұсынылған. Жұмыстың практикалық маңыздылығы — метафораларды классификациялау және олардың функцияларын әртүрлі контексттерде — көркем мәтіндерде, дискурс құрылымдарында және күнделікті қатынаста — талдау арқылы осы саланың әрі қарай дамуына құнды негіз қалауы. Метафораны зерттеудегі маңызды ұғым — оның дуалистік табиғатын түсінудің негізгі құрылымы болып табылатын функционалдық-когнитивтік парадигма. Ғылыми зерттеудің мақсаты — метеорологиялық метафораны тек тілдік өрнек ретінде ғана емес, сонымен қатар адамдардың қоршаған әлемді қабылдауына, өңдеуіне және интерпретациялауына әсер ететін когнитивтік механизм ретінде қарастыру. Зерттеу әдістеріне функционалдық-когнитивтік тәсіл кіреді, онда метафора абстрактілі және нақты идеяларды байланыстыратын көпір болып табылады, күрделі немесе таныс емес ұғымдарды таныс терминдер арқылы жеткізуге мүмкіндік береді. Алынған нәтижелер мен қорытындылар метафоралардың ойлау процестерін, концептуалдық дамуды және абстрактілі идеяларды нәзік бейнелеуді қалайша көрсететінін дәлелдейді, когнитивтік домендер арасындағы ментальдық байланыстарды айқындап, адамның тәжірибесін білдіру және қалыптастыру құралы ретінде құнды рөл атқаратынын көрсетеді.

«ЕР АДАМ» ЛИНГВОМӘДЕНИ БІРЛІГІНІҢ ҚАЗАҚ, ОРЫС ЖӘНЕ АҒЫЛШЫН ТІЛДЕРІНДЕ ӘЛЕМНІҢ ТІЛДІК БЕЙНЕСІНДЕГІ КӨРІНІСІ (МӘТЕЛ МЕН НАҒЫЛ СӨЗДЕР НЕГІЗІНДЕ)

Қабдолова Қ.Л. — 2025-12-30

Бұл мақалада әртүрлі этностардың тілдік санасында «ер адам» ұғымының бейнелену ерекшеліктері қарастырылады. Дәстүрлі қазақ, орыс және ағылшын халықтарының мақал-мәтелдерінде ер адамның рөлі басты орындардың бірін алады, бұл осы халықтардың мәдени және әлеуметтік нормаларын бейнелейді. Мақал-мәтелдерде ер адам көбінесе отбасының басшысы, қорғаушысы және асыраушысы, отбасының негізгі мүшесі ретінде сипатталады, ол жақындарының және елінің амандығы мен қауіпсіздігіне жауапты. Мақалада аталған халықтардың тілдік материалдары талданып, әсіресе даналық, батырлық және еңбекқорлық сияқты қасиеттерге ерекше назар аударылады.

Адамның әлемнің тілдік бейнесінде ер адам рөлінің мазмұнын зерттеу, салыстырмалы аспектіде тіл мен мәдениеттің өзара байланысы мәселесінде анықталып, көптеген мамандар үшін қызығушылық тудыратыны сөзсіз.

Зерттеу тақырыбының өзектілігі мен ғылыми жаңалығы – «ер адам» ұғымының тілдік бірліктердегі түсінігін қалыптастырудың салыстырмалы тұрғыда жеткіліксіз зерттелуінде, сондай-ақ қазақ, орыс және ағылшын халықтарының мақал-мәтелдерін этностардың әлемнің тілдік бейнесінің құрамдас бөлігі ретінде ұлттық ерекшеліктер тұрғысынан қарастыру қажеттілігінде болып отыр.

Осы мақаланың мақсаты — әртүрлі этностардың тілдік санасында мәдени контексті мақал-мәтелдер арқылы талдаудағы ұқсастықтар мен айырмашылықтарды көрсету. Бұл мақал-мәтелдер ұрпақтан ұрпаққа беріліп, ұлттық мәдениетке қайталанбас әрі баға жетпес үлес қосып келеді.

Мақаланың әдістемелік негізін осы мәселеге байланысты шетелдік және қазақстандық ғалымдардың теориялық еңбектері құрайды. Талдауға арналған тілдік материал лексикографиялық еңбектерден, көркем әдебиеттерден алынған. Мақалада сипаттамалық, салыстырмалы әдістер мен тілдік бірліктер семантикасына компоненттік талдау әдісі қолданылды.

Зерттеудің теориялық және практикалық маңыздылығы алынған нәтижелердің лингвомәдениеттану, елтанулық лингвистика, когнитивтік лингвистика, тілдердің салыстырмалы типологиясы сияқты интеграциялық лингвистикалық ғылымдар теориясын дамытуда қолданылуымен ерекшеленеді. Ал практикалық нәтижелер тілдерді оқыту үдерісінде, білім алушылардың ғылыми-зерттеу жұмыстарында пайдалануға болады.

ҚАЗАҚСТАНДА ТІЛ БІЛІМІ ЖӘНЕ ӘЛЕУМЕТТІК ҒЫЛЫМДАР САЛАСЫНДАҒЫ ЗЕРТТЕУЛЕРГЕ БАҒДАРЛАМАЛЫҚ ЖАСАҚТАМА МЕН БАҒДАРЛАМАЛАУ ҚҰРАЛДАРЫН ИНТЕГРАЦИЯЛАУ

Акишев T.Б. — 2025-12-30

Тіл білімі мен әлеуметтік ғылымдар саласындағы зерттеулерге цифрлық деректерді талдау құралдарын енгізу зерттеушілерге күрделі теориялық ұғымдарды және олардың шынайы өмірдегі қолданысын тереңірек түсінуге көмектеседі. Бұл құралдар шетелдің алдыңғы қатарлы оқу орындарындағы зерттеушілер тарапынан кеңінен қолданылып жүргенімен, Қазақстандағы лингвистика және әлеуметтік ғылымдар саласындағы зерттеулер әдетте теорияға негізделген, ал практикалық бағыт әлсіз деп бағаланады. Жергілікті зерттеушілер мен мекемелердің бұл құралдарды қолдануы теория мен практиканың арасындағы алшақтықты азайтып, бәсекеге қабілетті әрі өзекті білім мен дағдыларды ұсына алады. Осы шектеулерді жою мақсатында бұл мақалада бағдарламалық жасақтама мен бағдарламалау ресурстарын қамтитын бірқатар цифрлық құралдарға шолу ұсынылады. Ұсынылған құралдар лингвистика мен әлеуметтік ғылымдардағы цифрлық деректерді талдау мен визуализациялау үшін ғылыми негізде жасалған. Осы ғылыми негізге сүйене отырып, зерттеу бұл құралдардың жалпы және нақты сипаттамаларын, сондай-ақ оларды лингвистика мен әлеуметтік ғылымдарға бағытталған зерттеулерге енгізу жолдарын ұсынады. Қорытындысында, бұл зерттеудің теория мен тәжірибеге қосқан негізгі үлесі — жергілікті контексте бұл ғылыми құрамдастарды жетілдіруге арналған қолданбалы және өзекті ұсыныстар беруі.

ҚАЗАҚСТАННЫҢ МЕДИАДИСКУРСЫ ЛИНГВО-КОГНИТИВТІК АСПЕКТ АЯСЫНДА

Сопиева Б.А. — 2025-12-30

Бұл мақала қазіргі ақпараттық qogamның шындығымен өзектенеді, онда медиа әлемдік оқиғаларды қабылдау және бағалау барысында, соның ішінде Қазақстанда да, негізгі рөл атқарады. Мақаланың мақсаты – қазақстандық медиа дискурс лингвистикалық және когнитивтік құрылымдар арқылы qogamдық пікір мен әлеуметтік-мәдени өкілдіктерді қалай қалыптастыратынын зерттеу. Ол негізгі ұғымдарды анықтауға (мысалы, қағаз және мэдениет) және бұқаралық коммуникацияда қолданылатын лингвистикалық стратегияларды талдауға бағытталған. Қазақстан медиадискурсының лингво-когнитивтік талдауы мәтіндердің авторлары мен оқырмандарына әсер ететін құрылымдарды анықтауға және оның әсер ету деңгейін болжауға мүмкіндік береді. Қазақстанның ақпараттық кеңістігін анықтайтын негізгі концептер, qogam (qogam) және madeniyet (madeniyet ), медиакеңістіктің тілдік ұйымдастырылуындағы домендер ретінде қарастырылады. Бұқаралық коммуникация мәтіндерін зерттеу үшін сыни дискурс талдау және когнитивтік лингвистика әдіснамасы қолданылады. Зерттеу qogamдық пікірді қалыптастыру, бейнелер жасау және әлеуметтік-мәдени түсініктерді құрастыру үшін бұқаралық ақпарат құралдарында қолданылатын тілдік стратегияларды анықтауға бағытталған. С.А. Жаботинская әзірлеген медиа ұғымдары туралы ақпаратты құрылымдау үшін қолданылатын «лингвистикалық желілік семантика» әдістемесіне ерекше назар аударылады. Зерттеу тілдік және когнитивтік құрылымдардың медиатексттердің мәні мен түсінігін қалыптастыратынын, Қазақстан медиадискурсында тілдің өзара әрекетін көрсететінін көрсетеді. Мақаланың ғылыми маңыздылығы - Қазақстанның медиа дискурсын лингвокогнитивтік тұрғыдан зерттеуге үлес қосады. Мақалада "qogam" және "madeniyet " концептері сияқты қазақстандық медиадискурстың негізгі тұжырымдамаларын талдау үшін лингвалдық желілердің семантикасы (СЛС) атты заманауи әдіснамалық құралдар қолданылады. Бұл бұқаралық ақпарат құралдарында qogamдық пікірді қалыптастыру және мағынаны қалыптастыру үшін тілдің қалай қолданылатынын жақсы түсінуге ықпал етеді. Бұл мақала филологтар мен журналистер, БАҚ-тың qogamдық пікірге ықпал ету және әлеуметтік-мәдени идеяларды қалыптастыру мәселелерімен айналысатын БАҚ зерттеушілері мен әлеуметтанушылар үшін пайдалы болуы мүмкін.

ПӘНАРАЛЫҚ БІЛІМ БЕРУДЕГІ МАЗМҰН МЕН ТІЛДІ КІРІКТІРІП ОҚЫТУДЫҢ ЛИНГВИСТИКАЛЫҚ ЖӘНЕ ФИЛОЛОГИЯЛЫҚ ҚЫРЛАРЫ

Копбай А. К. — 2025-12-30

Жаһандану мен білімнің интернационалдануы дәуірінде пән мен тілді кіріктіріп оқыту (Content and Language Integrated Learning, CLIL) тек педагогикалық стратегия ғана емес, сонымен қатар филологиялық парадигма ретінде қалыптасты. CLIL пәндік білімді шетел тілін меңгерумен ұштастырып, академиялық құзыреттілікті нығайтады және тілдік-мәдени дамуға ықпал етеді. Филологиялық тұрғыдан CLIL – тіл, мәдениет пен когницияның өзара байланысын бейнелейтін пәнаралық үлгі.

Бұл зерттеудің мақсаты – CLIL-дің лингвистикалық және филологиялық негіздерін талдау, әсіресе оның қостілділік және көптілділік құзыреттерін дамытудағы, мәдениетаралық коммуникация дағдыларын қалыптастырудағы және тілдік әралуандылықты сақтаудағы рөлін анықтау. Әдіснамалық тұрғыда зерттеу теориялық талдау, бар ғылыми еңбектерді салыстырмалы шолу және жаратылыстану мен гуманитарлық пәндерді оқытудағы тәжірибелік мысалдарды қарастыруға негізделген.

Зерттеу нәтижелері CLIL пәнді оқыту мен тілді меңгеруді ғана қолдап қоймай, сыни ойлау, академиялық сауаттылық пен мәдениетаралық құзыреттілікті де дамытатынын көрсетті. Сондай-ақ, табысты жүзеге асыру үшін мұғалімдерді жүйелі даярлау, ресурстарды әдістемелік бейімдеу және аутентті, мәдени тұрғыдан өзекті мәтіндермен қатар цифрлық технологияларды енгізу қажет екені анықталды. Мұғалімдердің дайындығы мен оқу бағдарламаларын үйлестіру секілді қиындықтар да талқыланып, институционалдық қолдаудың маңыздылығы атап өтілді.

Бұл зерттеу CLIL-ді филология мен педагогиканы тоғыстыратын кешенді білім беру тәсілі ретінде түсінуге үлес қосады. Оның ғылыми құндылығы CLIL-ді пәнаралық модель ретінде қарастыруда болса, практикалық маңызы көптілді және көпмәдениетті ортаға бейімделген тиімді оқыту стратегияларын әзірлеуде көрінеді. Зерттеу қорытындысында CLIL тек оқыту әдісі ғана емес, сонымен бірге тіл, мәдениет пен білімді тоғыстыратын филологиялық парадигма ретінде қарастырылуы тиіс екендігі баса айтылады.

ПОДКАСТТАРДЫҢ МЕДИА ДИСКУРС ЖАНРЫ РЕТІНДЕГІ СИПАТТАМАСЫ

Куркимбаева А.М. — 2025-12-30

Подкасттар заманауи медиа-коммуникация жанры. Подкасттар әртүрлі дискурс аясында қолданылатын және талданатын тілдік құралға айналды. Ұсынылған мақалада қазақ тіліндегі «Zamandas» подкасттарының дискурсивті сипаты, яғни олардың құрылымдық, прагматикалық және коммуникативтік ерекшеліктері қарастырылды. Зерттеу жұмысының мақсаты – подкаст дискурсының тілдік, прагматикалық және интерактивтік ерекшеліктерін анықтап, оны медиадискурстың дербес түрі ретінде сипаттау және адресант пен адресаттар арасындағы дискурс құраушы параметрлерін анықтау. Зерттеу әдістері ретінде дискурстық талдау, контенттік талдау, прагматикалық интерпретация әдістері қолданылды. Подкаст мәтіндеріндегі сөйлеу стратегиялары, коммуникативтік ниеттер мен тыңдарманмен байланыс тәсілдері талданды. Зерттеу нәтижесінде «Zamandas» подкастының қырық эпизоды жеті тақырыптық бағытқа топтастырылды. Зерттеудің ғылыми жаңалығы мен құндылығы подкасттардың Қазақстан медиакеңістігінде қалыптасқан дискурсивті сипаты алғаш рет айқындалып, Zamandas подкасттарын талдау барысында, оның дискурс құраушы алты параметрі анықталды. Зерттеу жұмысының теориялық маңыздылығы – подкаст дискурсын медиа-лингвистикалық және прагмалингвистикалық тұрғыдан зерттеу арқылы заманауи коммуникациядағы жаңа тілдік формалардың табиғатын түсіндірумен айқындалады. Зерттеу жұмысының практикалық маңыздылығы – зерттеу нәтижелерін «Медиа дискурс», «Медиа-аударма: контентті талдау және локализациялау» және «Салалық аударма» секілді пәндер аясында оқу материалдары ретінде қолдануға болады. Сонымен қатар, практикалық сабақтарда подкасттарды тіл үйрету, медиа сауаттылық пен коммуникация мәдениетін қалыптастыруда тиімді құрал ретінде қолдану мүмкіндіктерімен негізделеді. Қорытындыда зерттеу нысаны болған Zamandas Podcast қазіргі таңда қазақ тіліндегі ең қарқынды дамып келе жатқан подкасттардың бірі екендігі бес фактор арқылы дәлелденді. Зерттеу нәтижелері подкаст-дискурсын одан әрі қарастыруға теориялық негіз бола алады.

ӘБІШ КЕКИЛБАЕВТЫҢ «ЕЛЕҢ - АЛАҢ» РОМАНЫНДАҒЫ ГЕОПОЭТИКА ЖӘНЕ ТЕҢТҮПНҰСҚАЛЫЛЫҚ МӘСЕЛЕСІ

Маткеримова Р.А. — 2025-12-30

Ұлттық тарихтар жаһандық деңгейде қайта мәнге ие болып отырған қазіргі кезеңде геопоэтика мәдени бірегейліктің қалыптасу үдерісін жаңаша пайымдауға мүмкіндік береді. Бұл тұрғыда мәдени бірегейлік «тумысынан» берілген қасиет емес, саналы түрде қалыптасатын көркемдік стратегиялардың нәтижесі ретінде қарастырылады. Қазақ әдебиетінің классигі Әбіш Кекілбаевтың тарихи қасіреттер мен ұлттық болмысқа ұмтылыстарды көркем бейнелеген «Елең-алаң» романын геопоэтика тұрғысынан талдау – ұсынылып отырған зерттеудің негізгі жаңалығы.

Зерттеудің мақсаты – романдағы кеңістік түрлерінің түпнұсқалықты қалыптастырудағы рөлін анықтау. Осы мақсатқа жету үшін кеңістіктің баяндау құрылымындағы белсенділігі туралы Кеннет Уайттың идеяларына, күнделікті тәжірибелер жөніндегі Мишель де Сертоның тұжырымдамасына және әлеуметтік трансформацияларды бейнелейтін кеңістік метафоралары туралы Эдвард Соджаның теориясына сүйенген кешенді геопоэтикалық талдау әдісі қолданылды. Зерттеу барысында табиғи циклдар мен дәстүрлі ғұрыптар негізінде дүниетанымы қалыптасқан кейіпкерлердің Петербордағы Кунсткамераны — империя орталығының жасанды, «музейленген» кеңістігін — бөгде әлем ретінде қабылдайтыны айқындалды. Әдеби образдар, таңбалық белгілер және оқырман қабылдауы аспектілерін қамтыған қосымша талдау нәтижесінде түпнұсқалық бейнесінің тұрақсыз сипаты анықталып, оның тарихи жады, күнделікті тәжірибе және географиялық бейнелер тоғысындағы динамикалық құбылыс екені дәлелденді. Осылайша, романдағы кеңістік тек көркемдік безендіру емес, дағдарыс сәтінде шынайы мәдени болмысты айқындайтын көркемдік құралға айналады.

Зерттеудің теориялық маңызы – постколониалдық мәтіндерді талдауда геопоэтикалық тәсілді қолдану әдіснамасын нақтылауымен және гуманитарлық ғылымдардағы отарсыздандыру бағыттарына назар аудартумен ерекшеленеді. Практикалық маңызы – тарихи сын-қатерлерді бастан өткерген өзге әдеби дәстүрлердегі мәдени бірегейліктің қалыптасу үдерістерін зерттеуде пайдалануға болатын әмбебап талдау моделін ұсынуында.

Ж. АЙМАУЫТОВТЫҢ «АҚБІЛЕК» РОМАНЫНДА «ҚОРҚЫНЫШ» ПЕН «ҚОРҒАНСЫЗДЫҚ» КОНЦЕПТІЛЕРІНІҢ ВЕРБАЛИЗАЦИЯЛАНУЫ

Искакова Г.Ж. — 2025-12-30

Адамдағы психикалық процестердің тіл арқылы білдірілуін зерттеу – тіл біліміндегі өзекті бағыттардың бірі. Бұл тұрғыда жеке тұлғаның ішкі дүниесін және оның шындыққа қатынасын көрсететін эмоционалдық концептілерді зерделеу ерекше маңызға ие. Олардың ішінде «Қорқыныш» концептісі ерекше орын алады, өйткені ол қауіп-қатер, зорлық-зомбылық, белгісіздік және әлеуметтік тұрақсыздық жағдайында туындайтын негізгі, әмбебап эмоциялардың бірі болып табылады.

Бұл зерттеудің өзектілігі көркем мәтіндегі қорқыныштың вербализациясының тілдік механизмдерін анықтау және сипаттау, рөлін түсіну қажеттілігімен анықталады. Жүсіпбек Аймауытовтың «Ақбілек» романы – осындай зерттеу үшін құнды материал. Бұл қазақ прозасындағы психологизм әдісі белсенді қолданылып, кейіпкердің ішкі жан дүниесі эмоционалды-танымдық күйлер арқылы ашылатын алғашқы туындылардың бірі. Бұл роман аясындағы «Қорқыныш» пен «Қорғансыздық» концептілерін зерттеу қазақ әдеби дәстүрі жайлы түсінікті байытып қана қоймай, көркемдік дискурстың лингвокогнитивтік талдауының дамуына үлес қосады.

Аталған мақалада «Қорқыныш», «Қорғансыздық» эмоционалдық концептілерінің аталмыш романда вербализациялануы когнитивтік-дискурсивті талдау тұрғысынан қарастырылады. Зерттеуде когнитивтік-дискурсивті, контекстік, семантикалық, стилистикалық талдауды қамтитын зерттеу әдістерінің кешені қолданылған.

Талдау нәтижесінде қорқыныштың «маза кету/ діріл», «қорқыныш», «шошу/ қорқу», «мазасыздық», «қорғансыздық» сияқты субконцептілері ажыратылып, олардың тілдік бейнелеу ерекшеліктері көрсетілген. Мәтіндегі қорқыныштың вербализациясы эксплицитті және имплицитті тілдік құралдар жүйесі арқылы жүзеге асатыны анықталған.

«Қорқыныш» концептісіне тән лексемалардың сандық үстемдігіне қарамастан, шығарманың мағыналық-сюжеттік қабатын құрайтын негізгі концепт ретінде «Қорғансыздық» танылды. Бұл контексттегі қорғансыздық эмоционалдық күй ретінде ғана емес, сонымен қатар бүкіл мәтін бойынша кейіпкердің мінез-құлқын анықтайтын экзистенциалды тәжірибе ретінде көрінеді.

КОСМОНИМДІК АТАУЛАР - ҚАЗАҚТЫҢ ДӘСТҮРЛІ МӘДЕНИЕТІ АРНАСЫНДА

Снабекова M.М. — 2025-12-30

Тіл мен мәдениеттің өзара әрекеттесуіне байланысты, әсіресе ономастикалық контекстке қызығушылықтың артуы зерттеудің өзектілігін айқындайды. Тілдің космонимдік жүйесінің қалыптасуына қазақ халқының көшпелі мәдениетінің әсерін зерттеу жұмыстың жаңашылдығы болып табылады. Зерттеу қазақ халық космонимдерінің көшпелі мал шаруашылығындағы тарихи қолданысы мен маңызына назар аудара отырып, олардың тілдік және мәдени мәнін зерттеуді мақсат етеді. Міндеттері: қазақтың көшпелі өміріндегі космонимдердің мәдени маңызын зерттеу; фразеологиялық бірліктердің, мақал-мәтелдердің, аңыздардың жасалуындағы космонимдердің рөлін айқындау. Зерттеудің негізгі қорытындысы: Қазақ космонимдері жай ғана аспан денелерін білдіріп қана қоймайды, сонымен қатар қазақ халқының көшпелі өмір салтын, табиғаттын терең меңгеруі мен астрономиялық бақылауларын бейнелеу қызметін атқарады. Олар топонимикамен тығыз байланысты, фразеологиялық бірліктер мен мақал-мәтелдерді құрайды және қазақ мәдениетінің бір бөлігі болып саналады. Зерттеу әдістері ретінде этимологиялық, семантикалық, құрылымдық және лингвомәдени талдаулар қолданылды. Зерттеудің теориялық маңыздылығы қазақ космонимдерінің дамуындағы тіл мен мәдениеттің байланысын тереңдете түседі. Қазақ этнолингвистикасы мен мәдениетін зерттеуде, сөздіктер мен энциклопедияларды құрастыруда алынған нәтижелерді пайдалану мүмкіндігі зерттеудің тәжірибелік маңызын көрсетеді.

АҒЫЛШЫН ТІЛІ НУМЕРАТИВ ФРАЗЕОЛОГИЗМДЕРІНДЕГІ ЛИНГВОМӘДЕНИ ТАНЫМ

Кыдырмолдина Э.Т. — 2025-12-30

Тұрақты сөз тіркестері ұлттың мәдениетін, тұрмыстық қалпын, дәстүрі мен салтын,әдеті мен ғұрпын, дүниетаным сонылығын айқындайтын тіл білімінің ерекше саласы. Қазіргі тіл білімінде тұрақты сөз тіркестерінің лингвомәдени сипатын ашу аса маңызды. Мақаланың кіріспе бөлімінде сан компонентті тұрақты сөз тіркестерін зерттеудің маңызы туралы айтылған. Зерттеудің мақсаты – ағылшын тұрақты сөз тіркестерінің лингвомәдени сипатын ашу, ағылшын тіліндегі бір саны мен он саны аралығындағы сандар ұйытқы болған фразеологизмдердің жағымды және жағымсыздық коннотациясы, көркемділігі мен матафоралық ерекшеліктерін айқындау. Зерттеу жұмысының мақсатына жету барысында бірнеше ғылыми бағыттар, яғни киелі мағынаға ие лексемалардың қолданылу жиілігі, лексика-семантикалық мазмұны мен стильдік реңктері зерттелді. Фраземалардың лингвомәдени статусы анықталып, жағымды және жағымсыз коннотациялары, метафоралығы мен образдылығы бағаланып, ағылшын тілі идиомаларының функционалды-семантикалық өрістері арасындағы ассоциативті байланыстар ажыратылды. Әрбір тіл білімінде тұрақты сөз тіркестерінің тарихы мен әлеуметтік табиғатын , мәдени және діни табиғатын ашу үшін лингвомәдени әдісі жүзеге асатыны белгілі. Сондай-ақ, зерттеудің әдіснамасы лексика-семантикалық әдіске негізделді. Мақалада дүниенің фразеологиялық суретіндегі фразеологиялық бірліктердің баламалылығы және лакуналардың қалыптасу мәселесі қарастырылды. Зерттеу нәтижесінде ағылшын тіліндегі елу жеті сан компонентті тұрақты сөз тіркестері талданды. Соның ішінде, отыз екі тұрақты сөз тіркесі жағымды мәнде, жиырма бес тұрақты сөз тіркесінің жағымсыз мәнде қолданылатыны анықталды. Мақаланың зерттеу обьектісі-лексикографияда жұмсалынатын және лингвомәдениеттануда зерттелінетін сан компонентті лексемалы тұрақты сөз тіркестері.Зерттеу жұмысында ағылшын тіліндегі сан компонентті фразеологизмдер, оның ішінде бірден онға дейінгі тұрақты сөз тіркестері сипатталынып, семантикалық мәні ашылып, лингвомәдени талдау негізінде зерттелінді. Зерттеу жұмысының ғылыми және практикалық маңызын өзге тілдерді салыстыра-салғастыра зерттеуде, тұрақты сөз тіркестерінің лингвомәдени тұрқын қалыптастыру мен лингвокультуремаларды даралауда, аударма саласында пайдалануға болады. Мақаланың құндылығы– ағылшын тіліндегі фразеологизмдердің лингвомәдени, ұлттық ерекшеліктері, фразеологизмдер қорының жағымды-жағымсыздық мәнде қолданылуы мен таным деңгейінде саралануы болып табылады.

ОРЫС, НЕМІС ЖӘНЕ АҒЫЛШЫН ТІЛДЕРІНІҢ ГЕНДІРЛІК КОМПОНЕНТІ БАР БАҒАЛАУШЫ МАҚАЛ-МӘТТЕР

Азылбекова Г.О. — 2025-12-30

Бұл мақалада орыс, ағылшын және неміс тілдеріндегі мақал-мәтелдер призмасы арқылы тіл мен мәдениеттегі гендерлік стереотиптерді өзгерту тақырыбы қарастырылады. Зерттеудің өзектілігі тіл арқылы гендерлік стереотиптерді және олардың динамикалық өзгеруін қарастырумен байланысты, бұл қазіргі әлеуметтік тәжірибе контекстінде гендерлік рөлдерді объективті түрде қабылдауға мүмкіндік береді. Мақаланың мақсаты – орыс, ағылшын және неміс тілдеріндегі мақал-мәтелдер призмасы арқылы тіл мен мәдениеттегі гендерлік стереотиптердің өзгеруін талдау. Мақалада гендерлік стереотиптердің тілде қалай өзгеретіні және бұл өзгерістер әртүрлі мәдениеттердегі ерлер мен әйелдердің рөлдерін қабылдауға қалай әсер ететіні зерттеледі. Зерттеу әдістемесін, оның ішінде лингвистикалық бақылау мен салыстыру, семантикалық, синтаксистік және прагматикалық талдау сияқты лингвистикалық әдістерді ұсыну мақал-мәтелдерді талдау тәсілін нақты түсінуге көмектеседі. Бұл гендерлік стереотиптердің тілде қалай өзгеретінін тереңірек түсінуге мүмкіндік береді. Орыс, неміс және ағылшын тілдеріндегі мақал-мәтелдерді талдау нәтижелеріне шолу гендерлік стереотиптердің кең ауқымын көрсетеді. Ол бір стереотиптердің әртүрлі тілдерде қалай көрінетінін сипаттайды, бірақ бәрібір мәдениеттегі ерлер мен әйелдердің рөлін қабылдауға әсер етеді. Мақалада әйелдер бетпе-бет келетін оң және теріс стереотиптерге тоқталып, оларды ерлер рөлдерін қабылдаумен салыстырады, бұл әлеуметтік лингвистикалық талдау үшін ерекше құнды болып табылады. Зерттеу нәтижелерін талқылау сонымен қатар гендерлік стереотиптер контекстіндегі әлеуметтік-мәдени өзгерістерді есепке алудың маңыздылығын ашады және феминистік лингвистика және әлеуметтік лингвистика сияқты жаңа көзқарастардың тілдегі гендерлік қабылдауды өзгертудегі маңыздылығын көрсетеді. Қазіргі қоғамда гендерлік бейтарап тіл сияқты жаңа тенденцияларды енгізу теңдік пен барлық жыныстарды құрметтеу үшін күрестің негізгі аспектісіне айналуда. Жұмыстың лингвистика мен мәдениеттанудағы гендерлік зерттеулер туралы түсінігін кеңейту үшін теориялық маңызы бар, сонымен қатар әлеуметтік лингвистика мен лексикология саласындағы одан әрі зерттеулер үшін практикалық маңызы бар.

ӘЙЕЛДІК ЖӘНЕ МӘДЕНИ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ ӘЙЕЛДЕР НАРРАТИВТІ ДА НЕМІС - ОРЫС ТІЛДІЛЕРДІҢ ҚАЗІРГІ ЗАМАНҒЫ ӘДЕБИ МӘТІНДЕРДЕ

Зубенко Я.В. — 2025-12-30

Мақала зерттеу ерекшеліктерін әйелдік және әйелдер нарративті қазіргі заманғы неміс және орыс тілді әдеби мәтіндерде. Өзекті алаң зерттеу қамтиды және салыстырмалы талдау, гендерлік және мәдени аспектілерін екі түрлі әдеби дәстүрлерін. Жұмыстың негізгі мақсаты болып табылады анықтау ерекшелігін әйелдік талдау арқылы мәдени ерекшеліктерін әйелдер нарративті қазіргі әдеби шығармалары. Зерттеу материалы болып қызмет етеді мәтіндері қазіргі заманғы неміс және орыс тілді жазушылар. Зерттеудің әдістемелік базасы қамтиды гендерлік және салыстырмалы әдебиет талдау, сондай-ақ мәдениеттанулық тәсіл. Талдау нәтижелері көрсеткендей, неміс тілді мәтіндерінде басым көңіл бөлді ана мен тұлғааралық қарым-қатынас, бұл көрсетеді маңыздылығы отбасылық рөлін әйелдер мен ұмтылу өзін-өзі жетілдіру. Орыс тілді мәтіндерде негізгі назар ішкі переживаниям, эмоционалдық рефлексия және самоанализу айғақтайды терең байланысты дәстүрге субъективті нарративті. Қорытындылары зерттеулер растайды елеулі ықпал ұлттық мәдени ерекшеліктерді қалыптастыруға әйелдер білім және нарративных стратегиялары. Жұмыс дәлелдейді болуы айырмашылықтарды түсіндіру әйелдер рөлдер, олар байланыста мәдени кодтары, екі дәстүрлерін. Алынған нәтижелер ықпал етеді, терең түсінуге гендерлік стереотиптерді, әлеуметтік динамика және мәдени бірегейлікті әдеби мәтіндерде. Практикалық маңызы зерттеу мүмкіндігінде қолдану, оның нәтижелерін талдау үшін гендерлік маркированности тілдік құралдарын неміс және орыс тілдерінде жасалды. Анықталған стилистикалық тәсілдері мен ерекшеліктері тілдік білдіру феминности қабілетті ғана емес, ықпал ету моделін әзірлеу мәдениетаралық қарым-қатынас, бірақ және үшін негіз ретінде қызмет етеді талдау ұлттық және мәдени ерекшеліктерін, байланысты гендерлік идентичностью, сондай-ақ зерттеу үшін рөлдік қондырғыларды және олардың тілдік көріністері.

ҚАЗАҚ ТІЛ БІЛІМІНДЕ «СӨЗ» ҰҒЫМЫ МЕН ҚЫЗМЕТІНІҢ ЗЕРТТЕЛУІ

Мырзабаева Б.Д. — 2025-12-30

Қазақ лингвистикасының өзіндік даму тарихы бар. Тіл білімінде жыл өткен сайын ғылымның жаңа салалары пайда болып келеді. Бүгінгі тіл ғылымының жаңа бағыттары кешенді зерттеуді талап етеді. Қазіргі тіл біліміндегі өзекті зерттеліп жатқан саланың бірі – сөз, сөз мәдениеті. Адамның сөзін зерттеу – лингвистиканың, психологияның, биологияның, әлеуметтанудың, физиканың және т.б. салалардың тоғысуында пайда болып жатқан әр түрлі ғылымдардың өмірге келуіне ықпал етті.

Мақалада қазақ тіл біліміндегі ғалымдардың сөз бен оның қызметіне қатысты ғылыми пайымдаулары, көзқарастары, тұжырымдары қарастырылып, оның мағынасының төркіні мен тарихын табудың әдіс-тәсілдері мен жолдарының теориялық және әдістемелік негіздері баяндалды. Мақаланың мақсаты — қазақ тіл біліміндегі сөздің мәнін, қызметін ашу, сөз лингвистикасын жан-жақты зерттеуді қолға алуды көрсету. Зерттеу жұмысының басты принципі сөзді лингвистикалық, психологиялық, әлеуметтік, когнитивтік аспектілерде кешенді талдау екендігі дәлелденеді. Ізденіс материалы — қазақ тіл ғылымындағы зерттеуші авторлардың ғылыми еңбектері, мақалалары, баяндамалары. Тақырыптың өзектілігі «сөз» ұғымы мен қызметіне қатысты ғылыми көзқарастарды, тұжырымдарды қарастыру арқылы қазақ тіл біліміндегі сөз лингвистикасының тарихи даму кезеңдерін көрсету, оның ғылыми-теориялық негізін айқындау. Iздeнicте мәлiмeттepді жинақтау, іріктеу, жүйeлeу, саралау, тaлдaу, салыстыру секілді әдic-тәciлдepдi қoлдaнaмыз. Зерттеудің маңыздылығы қазақ тіл біліміндегі сөздің қызметін толықтай ашып, жан-жақты қарастыру арқылы сөзге қатысты ғылыми тұжырымдарды жүйелеу, түсіндіру, қазақ тіл біліміндегі жаңа сала сөз лингвистикасының қалыптасу жолдарын айқындау, оның ғылыми-теориялық негізін көрсету, алдағы зерттелінетін бағыттарын саралау. Ізденіс нәтижесінде: қазақ тіл білімінің даму кезеңдерінде сөз қызметіне қатысты ғылыми тұжырымдар да жыл өткен сайын жетіліп, терең зерттеліп, бүгінде сөз лингвистикасы мен сөз мәдениетінің ғылыми-теориялық негізінің айқындалғаны анықталды. Тіл мен сөздің зерттеу салалары сараланды.

ОРЫС ТІЛІНДЕГІ БЕЛГІНІҢ НОМИНАЛИЗАЦИЯСЫ

Шумейко Н.Е. — 2025-12-30

Бұл зерттеудің негізгі нысаны – орыс тіліндегі сындық семантиканың номинация процесі, атап айтқанда, түс атаулары негізінде қарастырылады. Зерттеудің өзектілігі – қазіргі қоғамдағы лексика-семантикалық қажеттіліктердің кеңеюі жағдайында күрделі белгілерді, соның ішінде түстік реңктерді тілдік репрезентациялау механизмдерін ұғыну қажеттілігімен байланысты.

Зерттеудің міндеті – аналитикалық номинативті бірліктер жүйесін эмпирикалық сипаттау және теориялық тұрғыдан түсіндіру. Сондай-ақ, орыс тілінде аналитизмнің белсенділігін арттыруға әкелетін қозғаушы күштерді анықтау.

Зерттеудің өзектілігі – түс семантикасына ие аналитикалық құрылымдарды жүйелі түрде қарастыруда, атап айтқанда, «түс» морфокомпонентін көпсөзді номинациядағы семантикалық ядро және грамматикалық байланыстырушы ретінде талдауда көрініс табады.

Зерттеудің мақсаты – аналитикалық номинациялардың қызмет ету және жасалу заңдылықтарын, олардың бірсөзді атаулармен арақатынасын және тілдің бейнелеу мүмкіндіктерін кеңейтудегі рөлін анықтау.

Зерттеу барысында лексика-семантикалық, құрылымдық, контекстік және салыстырмалы әдістер қолданылды.

Материал ретінде орыс тілінің сөздіктері, көркем әдебиет мәтіндері мен қазіргі орыс тілінің корпустары пайдаланылды.Зерттеу нәтижесінде аналитикалық түс номинацияларының нақтылығы мен вариативтілігі жоғары екені анықталды, олар күрделі реңктер мен стильдік реңктерді жеткізуге мүмкіндік береді және бірсөзді баламаларды толықтырады. «Түс» морфокомпоненті көпсөзді құрылымның синтаксистік әрі семантикалық өзегі ретінде қызмет етеді.

Зерттеудің теориялық маңыздылығы – номинативтік процестер мен тілдегі категорияаралық өтулер туралы түсініктерді дамытуында. Практикалық маңыздылығы – алынған нәтижелерді орыс тілін ана тілі немесе шет тілі ретінде оқытуда, лексикографияда және мәтінді автоматты түрде талдау мен генерациялау саласында қолдануға болатындығында.

ҚАЗЫҒҰРТ-ҚАРАТАУ АЙМАҚТЫҚ ӘДЕБИЕТ МЕКТЕБІ ӨКІЛДЕРІ ШЫҒАРМАЛАРЫНЫҢ ФОЛЬКЛОРЛЫҚ СИПАТЫ

Насирдинов Б.П. — 2025-12-30

Бұл мақалада Қазығұрт-Қаратау аймақтық әдеби мектебі өкілдерінің шығармашылығының фольклорлық табиғаты мәселесін зерттеу қарастырылған. Зерттеу міндеттерін орындауда жалпы ғылыми әдістер де (мониторинг, салыстыру, талдау және синтез, ғылыми абстракция) және арнайы әдістер (лексикалық талдау және жанрлық талдау) қолданылды, бұл таңдалған материалды сапалы өңдеуге мүмкіндік берді. Мақаланың мақсатына жету үшін Күнгей өңірінде қалыптасқан халықтық әдеби мұралар мен басқа өңірлер әдебиеті өкілдерінің шығармашылық жүйесінде баға беру арқылы жүзеге асқан өлкедегі әдеби мектеп өкілдерінің шығармашылық сипатын анықтадық. Патшалық Ресей тарапынан жүргізілген отаршылдық саясатқа қарсылық білдіретін әдеби мұралардағы өзіндік ерекшелік, әдет-ғұрыптағы таным таңбалармен де тығыз байланысты екені зерттеу дәлелдеді. Фольклорлық мұраның жанрлық табиғаты мен жылау мен жоқтау құбылысының себептері мен тарихына талдау жүргізіліп, олардың өткені мен бүгінгі айырмашылығын, өзіне тән белгілерін анықтауға көмектесті. Мақала мақсатына жету үшін исламның діни және діннен кейінгі кезеңдерге дейінгі ерекшеліктері ашылып, жылау мен жоқтаулардың құрылымдық, жанрлық, тақырыптық ерекшеліктері жан-жақты талданды.

АҒЫЛШЫН ТІЛІНДЕГІ ЭПОНИМДІК ФРАЗЕОЛОГИЯЛЫҚ БІРЛІКТЕРДІҢ СЕМАНТИКАСЫ

Таубаев Ж.Т. — 2025-12-30

Мақалада эпонимдік фразеологиялық бірліктердің семантикасы, атап айтқанда антропоним және топоним компоненттерінен тұратын эпонимдік фразеологиялық бірліктердің семантикалық ерекшелігі қарастырылады. Топонимикалық компоненті бар эпонимдік фразеологиялық бірліктер хороним, ойконим, гидронимнен тұратын субтоптарға бөлініп, олардың семантикасы қарастырылды.

Мақаланың мақсаты – таңдалған тақырып бойынша Politico Америкалық қоғамдық мерзімді басылымынан, сондай-ақ әлемге әйгілі Cambridge, Webster сөздіктерінен эпонимдік фразеологиялық бірліктерді жинақтау, зерделеу және ағылшын тіліндегі материалдардағы эпонимдік фразеологиялық бірліктердің семантикасын саралау.

Эпонимдік фразеологиялық бірліктерді зерттеу ағылшын тіліндегі мәдениетті толық түсінуге, қабылдауға ықпал ететін ерекше мәдени және әлеуметтік лингвистикалық аспектілермен сипатталады. Жұмыстың практикалық маңыздылығы жұмыс нәтижелерін ономастика, ағылшын тілінің фразеологиясы, терминология, лексикология бойынша дәрістерде қолдануға болатындығымен анықталады.

Нәтижелерді анықтау үшін дескриптивті талдау, семантикалық категориялау, контент талдау және квантитативті талдау секілді ғылыми әдістер қолданылды.

Эпонимдік фразеологиялық бірліктердің семантикасы негізінен халықтық аңыздарды, мифтерді, дінге немесе діни кітаптарға негізделген ақпаратты, Америка/Ұлыбритания халықтарының географиялық орналасуына байланысты ерекшеліктерді, әскери, лингвомәдени және прагматикалық контексттік ерекшеліктерді қамтиды.

Антропонимдерден, топонимдерден жасалған эпонимдік фразеологиялық бірліктердің жинақталған қоры оларды жүйелеуге мүмкіндік берді, семантикалық компоненттері Библиядан (Киелі кітаптан) алынған жалқы есімдер, ежелгі мифологиядан, халықтық аңыздардан алынған есімдер мен жер-су атаулары екендігі анықталды.

Берілген зерттеудің ғылыми құндылығы – ғылыми мақалада эпонимдік фразеологиялық бірліктердің семантикасы алғаш рет талданып, зерттелгендігімен және эпонимдік фразеологиялық бірліктермен айналысатын болашақ ғалымдарға сөздік құрастыруға пайдалы болуы мүмкіндігімен анықталады.

ҚОЖА АХМЕТ ЯСАУИДІҢ «ХИКМЕТТЕРІНДЕГІ» МӘДЕНИ ЛЕКСИКАНЫҢ ТАРИХИ ҚАБАТТАРЫ

Ажибекова М.Е. — 2025-12-30

Қожа Ахмет Ясауи «Хикметтері» түркі халықтарының рухани мұраларының аса құнды үлгілерінің бірі болып табылады және мәдени лексиканы зерттеуде маңызды дереккөз ретінде қарастырылады. Зерттеудің мақсаты – тілдік үдерістер нәтижесінде сөз мағынасының кеңеюі мен тарылуының сөздік құрамға әсерін айқындау, сондай-ақ мәдени лексиканы байытудың негізгі көздерін ғылыми тұрғыдан дәлелдеу. Бұл тұрғыда Самарқанд (Залеман) транскрипцияланған қолжазба нұсқасы негізге алынып, тілдік қабаттардың ерекшеліктері мен олардың мәдени лексикаға ықпалы қарастырылады.

Мақаланың өзектілігі – тілдің сөздік құрамына енетін бірліктердің тарихи кезеңдерде семантикалық өзгерістерге ұшырап, актив пен пассив қолданыс арасында ауысып отыруы, сондай-ақ араб, парсы және түркілік қабаттардың өзара ықпалдастығы арқылы мәдени лексиканың байытылуы. Бұл үдерістерді нақты тілдік деректермен дәйектеу қазіргі тіл білімінде маңызды мәселе болып табылады.

Зерттеу барысында сипаттау, тарихи-салыстырмалы, лингвистикалық және филологиялық-деректанулық әдістер қолданылады. Ясауи қолданысындағы араб, парсы сөздері сараланып, олардың дыбыстық, сөзжасамдық және семантикалық ерекшеліктері талданады. Сонымен қатар, «кірме сөздер», «варваризмдер», «аэлогизм», «неолексизм» сияқты терминдерге назар аударылып, олардың мәдени лексикадағы орны айқындалады

Мақаланың құндылығы мына тұжырымдармен байланысты: біріншіден, Ясауи шығармаларының тілін дұрыс тану үшін қолжазбалар мен басылымдарды жеке-жеке қарастырудың қажеттігі; екіншіден, сөздік құрамның дамуына ықпал ететін тілдік бірліктерді саралап, олардың қызметін нақтылау; үшіншіден, араб-парсы кірме қабатының төл түркілік негізбен диалогта дамып, тарихи семантикалық өзгерістер арқылы жаңа мағынаға ие болуы.

Зерттеу нәтижелері Ясауи шығармаларындағы мәдени лексиканың тілдік қабаттардағы үлесін айқындап, теориялық тұрғыдан тереңдетіп қана қоймай, практикалық маңызын да арттырады.

Қ.ЖҰБАНОВТЫҢ СТИЛЬДІК ТАНЫМЫ

Миров М.О. — 2025-12-30

Қазақ филологиясының тұңғыш профессоры Қ.Қ.Жұбанов - тіл білімінің әр алуан саласында өзіндік із қалдырған ғұлама. Өз кезінде, ғалым мұрасын зерттеушілердің пайымынша,, ол тіл білімінің барлық саласымен де шұғылданған. Қазақ тіл білімінің ол араласпаған, я қатыспаған бірде-бір қалтарысы қалмаған. Себебі оның ғылыми мұрасынан қолды болмай аман сақталып, бізге дейін келіп жеткен еңбектерінің өзін барласақ, олар қазақ тілінің фонетикасын да, грамматикасын да, қазақ тілінің тарихын да, қазақ жазуы, оның емлесі, терминологиясы, стилистикасы, оқулығы мен методикасы, программасы – бәрі-бәрін де қамтиды. Мақаланың мақсаты ғалымның ғылыми пайымдауларын қалың бұқараға қандай шеберлікпен жеткізе білгендігін, яғни стильдік танымын бағамдау болып табылады. Ғалымның ірі публицистикалық еңбектерінің ішінде «Абай – қазақ әдебиетінің классигі», «Төңкеріс және қазақтың ұлт тілі», «Қазақ музыкасындағы күй жанрының пайда болуы жөнінен», т.б. осы кезге жетті. Мақаланың ғылыми жаңалығы - аталған зерттеулердегі сөйлем деңгейіндегі айырым қолданыстарды, жалпыхалықтық бейнелі тіркестерді саралай отырып, ғалымның төлтума сөз өрнектерін мысалдар келтіре талдауы. Ғалымның терминдік мәні бар сөздерді мақалаға тұтас енгізе салмай, оны қазақ халқының ұғымына жақындатып, өрелі де өрнекті стильмен бере білетіндігін аңғардық. Төңкеріс және қазақтың ұлт тіліне арналған ғылыми мақаласында ғалым-публицист қазақ тілінің тұтастығын, біркелкілігін сөз етіп, тіліміздің бұл қасиеті қазақ халқының ішкі-сыртқы жағдайларымен байланысты ертерек, яғни XIV-XVIII ғасыр аралығында қалыптасқанын айтады. Бұдан біз ғалымның тек лингвист-тілші ғана емес, кең тынысты филолог-шығыстанушы болғанын бағамдаймыз. Аталған мақаладағы нақты мысалдарды ала отырып, ғалымның сөз саптау үлгісі де сараланды. Зерттеу әдіснамасы ретінде алға қойған мақсат-міндеттерді шешу үшін жинақтау, салыстыру, семантикалық талдау, жүйелеу әдіс-тәсілдері қолданылды.

Мақаланың құндылығы - мазмұны мен негізгі тұжырымдарының лингвостилистика бағытындағы зерттеулерге тірек материал болатындығы. Мақаланы жоғары оқу орындарында Стилистика, Лингвомәдениеттану пәндерінде пайдалануға болады.

БҰҚАРАЛЫҚ ӘДЕБИЕТТІҢ ЖАНРЛЫҚ ТҮРЛЕРІ МЕН ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

Серікжанова М.С. — 2025-12-30

Бұл мақалада бұқаралық әдебиеттің жанрлық түрлері мен олардың көркемдік ерекшеліктері ғылыми-әдебиеттанулық тұрғыда жан-жақты қарастырылады. Бұқаралық әдебиет – бүгінгі күнгі әдеби процесте маңызды рөл атқаратын, кең аудиторияға арналған және нарық талабына бейімделген көркем шығармалар жиынтығы ретінде зерттеу нысанына алынды. Аталған әдеби бағытты теориялық тұрғыда қарастыру барысында отандық және шетелдік әдебиеттанушылардың тұжырымдары негізге алынды. Мақалада бұқаралық әдебиеттің тарихи қалыптасуы, оның идеологиялық және мәдени қызметтері, жанрлық жіктелімі, сонымен қатар көркемдік ерекшеліктері ғылыми негізде зерделенді.

Зерттеудің негізгі мақсаты – бұқаралық әдебиеттің қоғамдағы орны мен маңызын айқындау, бұқаралық әдебиеттің көркемдік мүмкіндігін ғылыми негізде бағалау және оны әдеби үдерістің маңызды бір бөлігі ретінде қарастыру. Зерттеу барысында бұқаралық әдебиеттің көпшілікке әсер ету әлеуеті жоғары екенін, алайда көркем әдебиетпен салыстырғанда эстетикалық талаптарының өзгеше екенін атап өтеді. Мақалада қазіргі қазақ әдебиеті мысалында бұқаралық әдеби жанрлардың ұлттық сипатқа бейімделуі мен оқырман талғамына сай трансформациялану үдерістері де қамтылады.

Зерттеу барысында көркем мәтінді түсіндіруде герменевтикалық әдіс қолданылса, постмодернистік ағымда жазылған шығармалардың ерекшелігін анықтауда салыстырмалы зерттеу әдісі қолданылған. Сонымен қатар, ғылыми мақаланың нәтижелі болуы үшін зерттеуде салыстырмалы талдау құрылымдық және типологиялық сипатын анықтау барысында шетелдік және отандық ғылыми еңбектер басшылыққа алынған.

Зерттеу жұмысында алынған нәтижелерді жоғары оқу орындарында бұқаралық және желілік әдебиет, әдебиет теориясы мен поэтикасы сияқты теориялық курстарды оқытуда, қазіргі әдебиеттанудағы жаңа бағыттардың қалыптасуын зерттеуде қолдануға болады. Зерттеудің құндылығы қазіргі әдеби үдерістегі жаңа бағыттар мен жаңа сипаттағы бұқаралық әдебиеттің қалыптасу жолын көрсетуімен сипатталады. Мақаланың қорытындысында алынған негізгі тұжырымдар арқылы қазіргі қазақ әдебиетіндегі бұқаралық әдебиет шығармалары арқылы қалыптасқан заманауи ұғымдар мен қазіргі адамның дүниетанымы мен өмірлік философиясын танытуға болады.

МҰХТАР ӘУЕЗОВ ПЕН ЭРНЕСТ ХЕМИНГУЭЙ ПРОЗАСЫНДАҒЫ КӨРКЕМДІК САБАҚТАСТЫҚ

Адильбекова Ж.Б. — 2025-12-30

Бұл мақала Мұхтар Әуезов пен Эрнест Хемингуэй прозаларындағы көркем әдеби сабақтастықты салыстырмалы әдебиеттану тұрғысынан талдауға бағытталған. Зерттеудің негізгі мақсаты – ұлттық және тарихи-мәдени ортасы әртүрлі екі қаламгер шығармаларындағы ортақ идеялар мен көркемдік ізденістер үндестігін анықтау. Атап айтқанда, адам мен табиғат арасындағы байланыс, рух беріктігі, өмір мен өлім арпалысы, соғыс пен зорлыққа қарсылық сияқты жалпыадамзаттық тақырыптардың көрінісі екі автор прозасында салыстырыла зерттеледі.

Жұмыстың ғылыми жаңалығы – Әуезов пен Хемингуэй шығармалары арасындағы терең көркемдік және рухани үндестіктің мәнін және оның әдебиеттегі ерекшеліктерін кешенді түрде қарастыру. Практикалық маңыздылығы екі әдебиет өкілі шығармашылығы негізінде мәдениетаралық ықпалдастықты, көркемдік әдіс пен стильдік ізденістердің жаһандық әдеби үдерістегі орнын анықтаумен түсіндіріледі. Зерттеу барысында компаративистік, интертекстуалдық, стилистикалық және контент-талдау әдістері қолданылды.

Талдау объектісі ретінде «Көксерек» пен «Шал мен теңіз», «Қилы заман» мен «Қош бол, майдан!», «Қараш-Қараш оқиғасы» мен «Қоңырау кімге соғылады» сынды шығармалар алынды. Зерттеу нәтижесінде екі қаламгердің психологизм мен символизмге ден қоюы, «айсберг әдісі» мен астарлы монолог секілді көркемдік құралдарды қолдану ерекшеліктері айқындалды. Сонымен қатар қаламгерлердің гуманизм идеясы мен рухани төзімділік, әділет үшін күрес сынды моральдық-этикалық ұстанымдарындағы ұқсастығы сараланды.

Ұсынылған зерттеу жұмысында қазақ әдебиетінің әлемдік әдеби кеңістікпен тоғысуындағы көркемдік ықпалдастық мүмкіндіктеріне тоқтала келе, Әуезов пен Хемингуэй шығармашылығының рухани туыстығын жаңа қырынан бағамдауға мүмкіндік береді. Зерттеу нәтижелерін салыстырмалы әдебиеттану, мәдениеттану, көркем аударма теориясы салаларында қолдануға болады.

ҚАЗІРГІ ҚЫТАЙ ТІЛІНДЕГІ АҒЫЛШЫН КІРМЕ СӨЗДЕРДІҢ ЛЕКСИКА-СЕМАНТИКАЛЫҚ ЖӘНЕ ФОНЕТИКАЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

Пак Р. — 2025-12-30

Мақалада қазіргі қытай тіліндегі ағылшын кірме сөздердің лексика-семантикалық және фонетикалық ерекшеліктерін, олардың қытай жазу жүйесі мен дүниетанымына бейімделуін қарастырылды. Қытай тіліндегі кірме сөздерге қатысты зерттеудің өзектілігі мен ғылыми жаңашылдығы ағылшын тілінің жаһандық лингва франка ретіндегі өсіп келе жатқан ықпалында жатыр. Мәдени, технологиялық және экономикалық өзара әрекеттестіктің күшеюіне байланысты қытай тіліне ағылшын кірме сөздерінің саны артып, бұл елеулі лингвистикалық және әлеуметтiк-лингвистикалық өзгерістерді көрсетеді. Қытай тілі мен ағылшын тілі бір-бірінен едәуір ерекшеленеді: қытай тілі әріптердің орнына иероглифтерді қолданады, бұл сөзжасам үдерістерінде айтарлықтай айырмашылықтарға әкеледі. Сондықтан жаңа ұғымдарды қытай тіліне аударғанда, қытай тілін тұтынушылардың дүниетанымын ескере отырып, семантикалық және фонетикалық өзгерістерді мұқият зерттеу қажет. Осы зерттеу барысында сапалық және сандық лингвистикалық әдістердің үйлесімі қолданылды; корпустық талдау: зерттеудің негізгі материалы ретінде Қытай тілі емтиханына (HSK) арналған оқу құралдарындағы заманауи және өзекті сөздік тізімдер пайдаланылды; лексикалық талдау: кірме сөздердің мағынасын, қолданысын және қытай тіліндегі интеграциясын зерттеу үшін; фонологиялық талдау: ағылшын тіліндегі дыбыстардың қытай тіліне қалай бейімделгенін фонетикалық салыстыру арқылы зерттеу. «Нәтижелер мен талқылау» бөлімінде зерттеу нәтижелері келтірілген: соңғы жылдары кірме сөздерді аудару әдістерінде айқын өзгерістер байқалады. Нақтырақ айтқанда, сөздерді аударуда фонетикалық және аралас түрлерге басымдық беріліп, бұрынғы лексикалық аудармалар шеттетілуде. Бұл тек тілдік тәжірибелердің өзгеруін ғана емес, сонымен қатар жаһандану мен тілдік бірегейлікке қатысты мәдени ұстанымдардың да өзгергенін көрсетеді. Бұл зерттеу тілдік байланыс құбылыстарын және оның лексикографияға әсерін түсінуге үлес қосады. Зерттеудің теориялық маңыздылығы-қытай тілінің лексика-семантикасы мен фонологиясын дамытуында. Зерттеу семантикалық өзгерістер, сөздік интеграция және фонологиялық кірме сөздер теорияларына үлес қосады. Зерттеудің практикалық маңыздылығы-аударма және локализация тәжірибесін жетілдірумен қатар, тіл оқыту саласына қолдау көрсетуінде. Қытай тілін шет тілі ретінде оқытатын мұғалімдер енді оқушыларға кірме сөздерді түсіндіру мен оларды контексте түсіну жағынан анағұрлым тиімді көмек көрсете алады.

ӘДЕБИ МӘТІНДЕГІ ЕТІСТІКТЕР СЕМАНТИКАЛЫҚ МАРКЕРЛЕР РЕТІНДЕ: СЫНИ ОЙЛАУДЫ ДАМЫТУДАҒЫ ЛИНГВИСТИКАЛЫҚ ТӘСІЛ

Аккалиева А.Ф. — 2025-12-30

Зерттеу ағылшын тілін көркем мәтіндер негізінде оқыту үдерісінде етістіктердің сыни ойлаудың лингвистикалық маркерлері ретіндегі рөлін қарастырады және грамматикалық құрылымдарды статистикалық әрі құрылымдық тұрғыдан талдауға баса назар аударады. Әдебиеттерге жүргізілген шолу нәтижесінде зерттеудің үш негізгі бағыты айқындалды: (1) түрлі тілдік тапсырмалар арқылы когнитивтік қабілеттерді дамыту, (2) әдеби мәтіндерді аналитикалық тұрғыдан интерпретациялау және (3) көркем әдебиет пен сыни ойлау технологияларын біріктіру арқылы білім алушылардың мотивациясын арттыру.

Аталған бағыттардың әрқайсысы аналитикалық дағдыларды жетілдіруге ықпал еткенімен, грамматикалық құрылымдардың, әсіресе етістіктердің, мәтіннің мағыналық жүктемесінің тұрақты көрсеткіштері ретіндегі рөлі көп жағдайда назардан тыс қалып келеді. Зерттеу баяндау үдерісін, күйін және құрылымын түсінуде маңызды мәнге ие көмекші етістіктерді (to be, to have, to do) айқындайды. Бұл етістіктерді дұрыс түсіну тек интерпретациялық дағдыларды дамытуға ғана емес, сонымен қатар оқушылардың мотивациясын арттыруға да ықпал етеді, әсіресе тілдік қоры шектеулі жағдайда. Ұсынылған әдіс оқу үдерісін, соның ішінде ағылшын тілін оқытуды, неғұрлым өлшенетін және басқарылатын сипатқа ие етеді. Сонымен қатар, тілдің ресми элементтерін пайдалану арқылы сыни ойлауды дамытуға жаңа мүмкіндіктер ашады. Мақаланың негізгі мақсаты ағылшын тілін оқытуда ұсынылған тәсілдің әлеуетін көрсету және оны оқытудың әртүрлі деңгейлерінде ішінара немесе толық көлемде қолдану мүмкіндігін айқындау. Сонымен қатар, зерттеу көмекші етістіктердің құрылымдық ерекшеліктерін меңгеру тек теориялық білім ретінде ғана емес, практикалық дағды ретінде де маңызды екенін көрсетеді. Мұндай тәсіл мәтіннің уақыттық сипаттарын неғұрлым дәл түсінуге мүмкіндік беріп, білім алушылардың аналитикалық қабілеттерін қалыптастыруға септігін тигізеді.

ҚАЗАҚ ЖӘНЕ АҒЫЛШЫН ТІЛДЕРІНДЕГІ ҒАЛАМНЫҢ МИФОНИМИЯЛЫҚ БЕЙНЕСІ

Даулет М. — 2025-12-30

Бұл мақалада қазақ және ағылшын тілдеріндегі аспан шырақтарына қатысты мифологиялық атаулар – космонимдердің лингвомәдени, танымдық және ономастикалық табиғаты салыстырмалы-талдамалық негізде қарастырылады. Зерттеудің өзектілігі – адамзаттың дүниетанымдық санасында миф пен тілдің өзара байланысы арқылы қалыптасатын космологиялық модельдердің қазіргі лингвистикадағы орны мен маңызын ашу қажеттілігінде. Жұмыстың негізгі мақсаты – екі тілдегі «аспан», «жұлдыз», «күн», «ай» тәрізді космонимдердің мифологиялық семантикасын, мәдени концептілік өрісін, танымдық репрезентациясын айқындау.

Мақалада когнитивтік лингвистика, мифолингвистика, салыстырмалы ономастика әдістері пайдаланылып, тілдегі космонимдердің пайда болу тетіктері мен ұлттық-мәдени мазмұны талданады. Ғылыми-теориялық база ретінде әлемдік және отандық мифологиялық, лингвомәдени, ономастикалық зерттеулерге сүйенілді.

Зерттеу нәтижесінде қазақ және ағылшын тілдеріндегі космонимдер тек атау жүйесі ғана емес, халықтың әлем туралы мифтік моделін бейнелейтін, ұрпақтан-ұрпаққа жеткен семиотикалық код екені анықталды. Кеңістік пен уақыттың мифтік құрылымы, үш әлем моделі, сакральді бағыттар мен шоқжұлдыз атаулары танымдық ерекшеліктерді айқындайды.

Бұл зерттеу космонимдерді лингвомәдени феномен ретінде қарастыруға, ұлттық дүниетанымның символдық негіздерін сипаттауға үлес қосады. Практикалық тұрғыдан зерттеу нәтижелері тіл, мәдениетаралық коммуникация, аударматану және этнолингвистикалық білім беру салаларында қолдануға мүмкіндік береді.

ҚАЗАҚ ЖӘНЕ ШЕТЕЛ ӘДЕБИЕТІНДЕГІ «АВТОРЛЫҚ КОЛЛИЗИЯ» ҰҒЫМЫНЫҢ ЗЕРТТЕЛУІ

Умирбаев А.С. — 2025-12-30

Бұл мақалада «авторлық коллизия» ұғымының қазақ және шетел әдебиеттануындағы теориялық негіздері мен көркем шығармалардағы көрініс формалары жан-жақты талданады. Автор көркем әдебиеттегі коллизияның тарихи-саяси контекстпен байланысын, кейіпкер табиғатындағы ішкі және сыртқы қақтығыстардың типтерін, сондай-ақ авторлық сана мен көркем мәтін арасындағы поэтикалық қатынастар жүйесін саралайды. Мақалада Гегельдің диалектикалық эстетикасынан бастап, Бахтиннің диалогтық теориясы мен Харольд Блумның «әсер ету» концепциясына дейінгі шетел әдебиеттануындағы тұжырымдар қазақ ғалымдарының (А. Байтұрсынұлы, М. Әуезов, Р. Бердібаев, Б. Құралқанова) еңбектерімен салыстырыла қарастырылады. Зерттеуде Ю.А. Озеров ұсынған көркемдік коллизияның типологиясы, К.Г. Шаззоның жанрлық жіктеуі, В.Е. Хализевтің поэтикалық құрылымға қатысты көзқарастары негізінде әдеби шығармадағы коллизияның композициялық және идеялық-мазмұндық қызметі айқындалады. Авторлық коллизия көркемдік бейне мен сюжет түзілімінде шешуші рөл атқара отырып, әдеби туындының көркемдік тұтастығын қамтамасыз ететін эстетикалық механизм ретінде қарастырылады. Мақаланың ғылыми маңыздылығы – авторлық коллизия ұғымының әдеби теориядағы орны мен табиғатын жүйелі түрде ашып, отандық әдебиеттануға жаңа көзқарас ұсынуында. Бұл зерттеу автор–мәтін–кейіпкер арасындағы күрделі қатынасты поэтикалық деңгейде пайымдауға мүмкіндік береді. Зерттеу әдіснамасы – салыстырмалы-типологиялық, мазмұндық-семантикалық, интерпретациялық және классификаторлық әдістерге сүйене отырып, қазақ және шетел әдебиетіндегі көркемдік қақтығыстардың типтері сарапқа алынды. Зерттеу қорытындысы – авторлық коллизия көркем мәтін құрылымында орталық тұғырда тұратыны дәлелденді. Оның көркемдік, идеялық және психологиялық мазмұнды өзара байланыстыра отырып, әдеби шығарманың эстетикалық тұтастығын қамтамасыз ететіні анықталды. Мақаланың негізгі мақсаты – ұғымдық-теориялық аппаратты нақтылап, отандық әдебиетке тән авторлық сана мен қақтығыс табиғатының терең сипаттамасын ұсыну, сонымен қатар әдебиеттану тұрғысынан «авторлық коллизия», «қақтығыс» терминдеріне түсінік бере отырып, басты негізгі ерекшеліктерін айқындау, сол арқылы қазақ әдебиеттану тұрғысынан бағамдау. Осы ретте жанрлық, құрылымдық астарларын қарастыруды басты міндет ретінде ала отырып, зерттеу сұрақтарын практикалық негізде ұштастырдық. Зерттеу қорытындысының практикалық маңыздылығы – зерттеу нәтижелері әдебиет теориясы, поэтика, салыстырмалы әдебиеттану салаларында, сондай-ақ жоғары оқу орындарындағы көркем мәтін талдау курстарында пайдалануға жарамды. Сонымен қатар, көркем шығарма құрылымын когнитивтік және эстетикалық тұрғыдан талдауға бағытталған әдістемелік құрал ретінде де тиімді қолдануға болады.

НАРРАТОЛОГИЯ, ӘДЕБИ ГЕРМЕНЕВТИКА АСПЕКТІСІНДЕГІ МЕТАТЕКСТТІК ҚҰРЫЛЫМДАР ЖӘНЕ КОГНИТИВИСТИКА

Алтыбаева С. М. — 2025-12-30

Мақалада әдеби дискурстың метамәтіндік құрылымы нарратология, әдеби герменевтика және когнитивтік ғылым тұрғысынан кешенді түрде зерттеледі. Бұл зерттеу тақырыбының өзектілігін айқындайды және қазіргі ғылым дамуының деңгейіне сәйкес келеді. Зерттеудің мақсаты – көпдеңгейлі семантикалық құбылыс ретінде елеулі коммуникативтік және интерпретациялық әлеуетке ие метамәтіннің қалыптасу және қызмет ету ерекшеліктерін анықтау. Зерттеу материалы ретінде архитектоникалық тұрғыдан айрықша қызығушылық тудыратын қазіргі қазақ жазушыларының шығармалары алынды. Авторлық ремаркалар, кіріктірілген әңгімелеу, аллюзиялар, дәйексөздер, мәтінаралық байланыстар сияқты метамәтіндік қосымшалардың әртүрлі түрлері талданады. Бұл элементтер нарративтік құрылымды күрделендіріп, оқырманды мағына тудыру процесіне белсенді тартуға ықпал етеді. Зерттеудің әдістемелік негізін салыстырмалы-типологиялық, құрылымдық-семантикалық және нарратологиялық талдау әдістері, когнитивтік-дискурсивтік тәсіл, сондай-ақ әдеби герменевтиканың әдістері құрайды. Бұл тәсілдер метамәтіннің мәтіннің композициялық ұйымдасуына қалай әсер ететінін және интерпретацияның локусын айқындай отырып, оқырманның когнитивтік-перцептивтік үлгілерін қалай белсендіретінін анықтауға мүмкіндік береді.

Зерттеу нәтижелері: метамәтіндік құрылымдар көпмағыналылықтың қалыптасуына ықпал етіп, мәтін мен интертекст, сондай-ақ автор мен оқырман арасындағы шекараны өшіреді. Архитектоникаға басымдық бере отырып, поэтикалық мәтіндерді зерттеу көркем мәтіннің басқа мәтіндер мен мәдениеттермен тығыз байланысты, күрделі, көпқырлы философиялық жүйе ретіндегі табиғаты жөнінде өзекті мәселелерді ашады. Оның философиялық маңызы тек ішкі қасиеттерімен (композициясы, тілдік тәсілдері, тақырыптары) ғана емес, сонымен қатар мәдени кеңістіктегі орны мен әр оқырманның жеке тәжірибесі арқылы айқындалады. Мәтіннің, жеке оқырмандардың және мәдениеттің өзара әрекеттестігі поэтикалық шығармалардың көпқабатты және терең философиялық коннотацияларын ашуда негізгі фактор болып табылады. Поэтикалық мәтінді баяндау призмасы арқылы зерделеу өнер туындысын әрі әдеби, әрі мәдени диалогтың маңызды элементі ретінде сипаттауға мүмкіндік береді.

Зерттеудің ғылыми жаңалығы – метамәтінді нарратологиялық, герменевтикалық және когнитивтік талдау деңгейлерінің тоғысында тұрған интегративті категория ретінде жүйелі қарастыруында. Мақаланың теориялық маңызы мәтін құрылымы мен семантикасы, сондай-ақ олардың интерпретациясы мәселелерін ғылыми тұрғыдан зерттеуге қосқан үлесімен айқындалады. Зерттеудің практикалық маңызы оның нәтижелерін көркем мәтіндерді талдауда, әдебиеттану, когнитивтік лингвистика курстарын әзірлеуде, сондай-ақ мәтін поэтикасын зерттеу саласында қолдануға болатындығында.

ҚАЗАҚ ЕРТЕГІЛЕРІНДЕГІ БАЛАМАСЫЗ ЛЕКСИКАНЫ АУДАРУ: КӘСІБИ АУДАРМАШЫ VS ЖИ

Мизамхан Б. — 2025-12-30

Google Translate және DeepL сияқты жүйелердің дамуына байланысты кәсіби аудармашылар мен машиналық аударма құралдары атқаратын рөлдер айтарлықтай өзгеріске ұшырап жатыр. Соған қарамастан, мәдени реңттегі мәтіндерді қазақ тілінен ағылшын тіліне аудару мәселесі әлі де өзекті және күрделі күйінде қалып отыр. Машиналық аударма құралдарының қазақ салалық ерекшеліктерге бейімделмеуі, сондай-ақ қазақ тілі сияқты тілдердің әртүрлі мәтіндік корпустарда жеткілікті дәрежеде қамтылмауы тікелей аударылмайтын ұғымдарды бұрмалап түсіндіруге, аударма қателіктеріне, мәтіндегі сөздер, ұғымдар мен сөйлемдердің арасында логикалық байланыстың болмауына және аударма тілде сөйлейтін аудитория үшін мәтіннің жасанды болып естілуіне жол ашып отыр.

Аудармадағы осындай сәйкессіздіктерді тиімді талдау үшін GPT-4o жүйесін пайдалана отырып, сондай-ақ, кәсіби аудармашы мен машиналық аударма нәтижелеріне сүйене отырып, екі түрлі нұсқауға (prompt) негізделген стратегия жасалды.

Талдау көрсеткендей, нұсқау дұрыс берілген жағдайда, қазіргі көпшілікке қолжетімді жасанды интеллект (GPT-4o) жүйесі жіберетін қателер саны бұдан айтарлықтай аз болмақ. Адам және машиналық аударма стратегияларын үйлестіру мәселесіне назар аудара отырып, бұл зерттеу машиналық аударманың сапасын арттыру үшін кәсіби аудармашымен бірлесе отырып, мазмұнды нұсқау жасап қолдануды ұсынады.

Зерттеу нәтижелері, сонымен қатар, аударма сапасы әрқилы болғанымен, GPT-4o жүйесі мен кәсіби аудармашының бірлесе жұмыс істеуі баламасыз элементтердің эмоциялық және танымдық (эпистемологиялық) мәнін жақсарта түсетінін де көрсетеді.

Бұл мақала, сондай-ақ, аудармада түпнұсқа мәтіннің мазмұнына барынша сай келетін балама табуға ұмтылу қажет екені де атап өтеді.

Зерттеу теориялық тұрғыдан да, практикалық тұрғыдан да құнды, өйткені ол мәдени-реңкке ие элементтерді тереңірек түсінуге мүмкіндік береді және әртүрлі аударма тәсілдерінің мәдени мазмұнды жеткізуге қалай әсер ететінін көрсетеді. Сонымен қатар, бұл жұмыс қазақ тілі табиғи тілді өңдеу (Natural Language Processing) саласында аз қамтылған тіл ретінде қарастырылған жағдайда, Google Translate немесе ChatGPT сияқты жасанды интеллектің көмегімен аударудың кемшілігін анықтауға және оларды жетілдіру жолдарын ұсынуға мүмкіндік береді.

АМЕРИКА, КӨБІНЕСЕ ТЕК САНАДА ҒАНА БАР ОРЫН (РИЧАРД БРОУТИГАННЫҢ «TROUT FISHING IN AMERICA» АТТЫ «РОМАНЫНЫҢ» БІРІНШІ ТАРАУЫНА МҰҚИЯТ ТАЛДАУ)

Капитайн Юрген — 2025-12-30

Бұл мақала Ричард Броутиганның әйгілі «Trout Fishing in America» («Америкадағы форель аулау») атты «романының» бірінші тарауын мұқият талдауға арналған. Мақаланың мақсаты – шығарманың тақырыптық ерекшеліктерін көрсету. Шын мәнінде, Ричард Броутиган бұл шығарманы «роман» деп атамаған, тек «кітап» деген сөзді қолданған, себебі Trout Fishing in America-да дәстүрлі бастау да, нанымды аяқталу да, сондай-ақ үйлесімді сюжет те жоқ. Бірінші тарауды жан-жақты талдай отырып, кітаптың негізгі тақырыбы – «көбіне тек ойда ғана болатын Америка» бейнесін қалыптастыратын түрлі ықпалдарды саралау екені көрсетіледі. Броутиганның дәстүрлі әңгімелеу тәсіліне қарсы шығуы 1960 жылдардағы ерте постмодернистік әдебиетінің сипаттарын айқын көрсетеді. «Trout Fishing in America» шығармасының бірінші тарауын заманауи шет тілдер сабақтарында талқылау студенттерді келесі маңызды тақырыптармен таныстыруға мүмкіндік береді: Америкалық арман иллюзиясы; тарихи мифтер мен бұқаралық мәдениеттің (мультфильмдер мен киноның) Америка туралы қабылдауға ықпалы; постмодернистік әдебиетке және роман теорияларына кіріспе. Мақала әдеби мәтінді талдау әдісін қолдана отырып, постмодернистік және мәдени сын элементтеріне сүйенеді.

Мақаланың теориялық маңыздылығы мәтін семантикасы мен оның интерпретациясы мәселелерін ғылыми тұрғыдан зерттеуге қосқан үлесімен айқындалады. Зерттеудің практикалық мәні ұсынылған талдауды ағылшын тілін шет тілі ретінде оқытуда қолдану мүмкіндігімен байланысты.