ҒЫЛЫМИ ФАНТАСТИКА ӘЛЕУМЕТТІК-ТАРИХИ КОНТЕКСТТЕ: РОБОТ КОНЦЕПТТІҢ ТРАНСФОРМАЦИЯ АЛАҢЫ

Аннотация

Мақалада ХХ–ХХІ ғасырлардағы ғылыми-фантастикалық әдебиеттегі РОБОТ концептісінің эволюциясы қарастырылады. Зерттеу К. Чапектің R.U.R. (1921), А. Азимовтың I, Robot (1950) және К. Исигуроның Klara and the Sun (2021) туындылары негізінде жүргізілді. Бұл шығармалар робот концептінің әртүрлі кезеңдерін бейнелейді: Чапекте робот – еңбектің механикалануының, жаттануының және көтеріліс қаупінің символы; Азимовта – рационалды, этикалық бағдарламаланған көмекші; Исигурода – эмоциялық серік, ол шынайылық, эмоциялық алмастыру және қоғамның дегуманизациясы сияқты мәселелерді қозғайды.

Зерттеуде тематикалық талдау, салыстырмалы әдеби талдау, жанрлық талдау және интерпретациялық әдістер қолданылды. Бұл тәсілдер қайталанатын тақырыптарды, нарративтік стратегияларды және авторлық ұстанымдарды анықтауға мүмкіндік береді, олар РОБОТ концептінің әдеби бейнесін қалыптастырады. Нәтижелер көрсеткендей, әр кезең алдыңғы кезеңнің кейбір мәселелерін шешкенімен, адамның болмысы, автономиясы және адам мен технология арасындағы шекаралар сияқты жаңа, жиі философиялық сипаттағы қиындықтарды тудырады. Ғылыми фантастика адам мен технологияның өзара байланысын зерттейтін мәдени зертхана ретінде көрініп, РОБОТ концепті әр дәуірдің құндылықтары мен алаңдаушылықтарын бейнелейтін динамикалық конструкт болып қала береді.

Теориялық тұрғыдан алғанда, бұл зерттеу когнитивтік лингвистикаға, әдебиеттануға және мәдени дискурс талдауға үлес қосады, өйткені онда РОБОТ концепті тарихи контекст, нарративтік фрейминг және авторлық интерпретация арқылы қалыптасатын динамикалық когнитивтік категория ретінде көрсетіледі. Бұл әдебиеттегі концепт эволюциясын кеңірек мәдени парадигмалардың көрінісі ретінде түсінуді кеңейтеді.