ЖАСАНДЫ ИНТЕЛЛЕКТ ДӘУІРІНДЕГІ АУДИОВИЗУАЛДЫ АУДАРМА: ЖАҢА КӨКЖИЕКТЕР МЕН ПЕРСПЕКТИВАЛАР
##plugins.pubIds.doi.readerDisplayName##:
https://doi.org/10.48371/PHILS.2026.2.81.036Кілт сөздер:
аудиовизуалды аударма, жасанды интеллект, дубляждау, кадр сыртынан түсінік беру, субтитрлеу, бейімделу, сөйлеу синтезі, синхрондау, цифрландыруАннотация
Мақалада аудиовизуалды аударманың цифрлық трансформация жағдайында дамуының ерекшеліктері қарастырылады. Машиналық аударманың, сөйлеуді тану және синтездеудің автоматтандырылған құралдарының аудиовизуалды шығармаларды дәстүрлі дубляждау үдерісіне әсерін зерттеуге ерекше назар аударылады. Зерттеудің мақсаты – «Арыстан патша» анимациялық фильміне орыс және қазақ тілдеріне дубляж жасауда жасанды интеллектінің қолданылу тиімділігін талдау.
Зерттеу барысында аталған фильмнің диалогтары мен әндерінің фрагменттеріне кешенді талдау жүргізіліп, дубляжда жасанды интеллект технологиялары ішінара пайдаланылды. Атап айтқанда, салыстырмалы әдісті қолдану дәстүрлі және автоматтандырылған дубляж арасындағы айырмашылықтарды анықтауға, сондай-ақ орыс және қазақ тілдеріне аудару стратегияларын таңдаудың ерекшеліктерін айқындауға мүмкіндік берді. Семантикалық талдау дубляждалған аудармаларда түпнұсқа мазмұнын толық жеткізу дәрежесін бағалау үшін қолданылды. Лингвопрагматикалық талдау аударманың коммуникативтік әсерін және оның мақсатты аудиторияға сәйкестігін анықтау үшін пайдаланылды. Мультимодальды дискурс-талдау кейіпкерлердің ерін қозғалысымен сөздің синхронизация дәрежесін анықтауға, дубляждалған аудиовизуалды материалдың уақыттық параметрлері мен интонациялық сипаттамаларын бағалауға бағытталды. Сонымен қатар, үздіксіз іріктеу әдісі арқылы зерттелетін фильмнің әртүрлі көріністерінен эмпирикалық материал іріктелді. Осыған сәйкес, «Арыстан патша» анимациялық фильміне орыс және қазақ тілдерінде автоматтандырылған дубляж жасауды кешенді талдау түпнұсқаның мазмұнын, авторлық стилін, эмоционалдық көркемдігін, мәдени ерекшеліктерін және оның аудио және бейне тізбекпен синхронизациясын екі аударма нұсқасында жеткізу ерекшеліктерін анықтауға мүмкіндік берді.
Зерттеу нәтижелері жасанды интеллекттің алдын ала сөйлеу синхронизациясы, дыбысты өңдеу және уақыттық және артикуляциялық шектеулерді ескере отырып лексикалық бірліктерді таңдау сияқты техникалық тапсырмаларды орындауда ең тиімді екенін көрсетті. Сонымен қатар, жасанды интеллект технологиялары аударманың авторлық ойды жеткізу, эмоционалдық әсер ету және мақсатты аудиторияға аудиовизуалды материалды мәдени бейімдеу сияқты шығармашылық аспектілерінде адамды толық алмастыра алмайтыны анықталды. Зерттеудің практикалық маңызы – алынған қорытындылар аудармашыларға, оқытушыларға, зерттеушілерге және аудиовизуалды индустрия өкілдеріне жасанды интеллект технологияларын тиімді және этикалық тұрғыдан жауапты пайдалану үшін пайдалы болуы мүмкін.
