СОЦИОЖАС ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ ОРЫС ТІЛІНДЕГІ ЛЕКСИКАЛЫҚ ӨНІМДІЛІКТІҢ БИЛИНГВАЛ ЖӘНЕ МОНОЛИНГВАЛ БАСТАУЫШ СЫНЫП ОҚУШЫЛАРЫ АРАСЫНДАҒЫ: ПСИХОЛИНГВИСТИКАЛЫҚ ЗЕРТТЕЛУІ
##plugins.pubIds.doi.readerDisplayName##:
https://doi.org/10.48371/PHILS.2026.2.81.001Кілт сөздер:
номинация теориясы, тілдік сана, орыс тілі, билингвизм, тілдік рефлексия, лексикалық өнімділік, жас, тіл саясатыАннотация
Мақала бастауыш сынып оқушылары-қос тілді және монолингвистердегі орыс тіліндегі сөйлеудің лексикалық өнімділігін бағалауға бағытталған психолингвистикалық эксперименттің нәтижелерін талдауға арналған. Қазақстанның бірегей тілдік ландшафты қос тілділікті зерттеуге деген қызығушылықтың артуын шарттайды. Зерттеудің өзектілігі екі тілді оқушылардың тілдік дамуына әлеуметтік-Жас факторларының әсерін зерттеу болып табылады. Зерттеудің ғылыми жаңалығы бастауыш сынып оқушыларының-Солтүстік Қазақстанның қос тілді және монолингваларының лексикалық өнімділігін кешенді эмпирикалық талдаудан тұрады. Зерттеуге Ақмола және Солтүстік Қазақстан облыстары мектептерінің 1-4 сыныптарының 153 оқушысы қатысты, оның ішінде 75 орыс-қазақ қос тілді және 78 орыс тілді монолингвалар. Жұмыстың мақсаты-орыс тіліндегі зат есімдер мен етістіктердің лексикалық номинациясының процестерін талдау негізінде балалардың тілдік санасының ерекшеліктерін анықтау, сонымен қатар әлеуметтік-Жас факторларының лексикалық өндіріс пен лексикалық өнімділік параметрлеріне әсерін анықтау. Зерттеудің жетекші әдісі-эмпирикалық деңгей әдісі-психолингвистикалық эксперимент. Алғаш рет тілдік құзыреттіліктің салыстырмалы деңгейінде екі тілді балалар орыс тіліндегі лексикалық номинацияның дәлдігі мен жылдамдығында монолингвалды құрдастарынан кем түспейтіні көрсетілген. Лексикалық өнімділік параметрлеріне бірқатар әлеуметтік –Жас факторларының–ең алдымен оқыту тілінің, ата-аналардың жасының және білім деңгейінің статистикалық маңызды әсері анықталды. Алынған нәтижелер қазақстандық билингвизмнің өңірлік ерекшелігін көрсетеді және көптілді білім беру жағдайында тілдік сананы қалыптастыру тетіктерін түсінуге үлес қосады. Зерттеудің теориялық маңыздылығы-балалардың қос тілділігі туралы идеяларды дамыту. Практикалық маңыздылығы алынған мәліметтерді екі тілді оқушылардың лексикалық өнімділігін дамытуға ықпал ететін оқыту әдістерін әзірлеу кезінде қолдану мүмкіндігімен анықталады.
