КӨРКЕМ МӘТІНДЕГІ СТИГМАТИЗАЦИЯНЫ БЕЙНЕЛЕУДІҢ ТІЛДІК ҚҰРАЛДАРЫ (Ф.М. ДОСТОЕВСКИЙ ШЫҒАРМАЛАРЫ МАТЕРИАЛЫНДА)
##plugins.pubIds.doi.readerDisplayName##:
https://doi.org/10.48371/PHILS.2026.3.82.025Кілт сөздер:
стигматизация, стигматизацияның тілдік көрінісі, таңбалау, көркем мәтін, дискурсивті тәжірибе, көркем әдебиеттің психологиялық тереңдігі, кейіпкердің ішкі әлемі, әлемнің көркем бейнесіАннотация
Мақалада стигматизацияның әлеуметтік құбылыс ретіндегі тілдік репрезентация құралдары қарастырылады. Стигматизация белгілі бір белгісі бойынша қауымдастықтан ерекшеленетін жеке тұлғаны немесе адамдар тобын таңбалау (маркерлеу) және қоғамнан физикалық немесе моральдық шеттетуі үдерісі ретінде түсіндіріледі.
Зерттеудің мақсаты – көркем мәтіндегі стигматизацияға ұшыраған кейіпкер бейнесін жасауда қолданылатын лексикалық-фразеологиялық, синтаксистік және стилистикалық құралдарды анықтау, оның автор ұсынған әлемнің көркем бейнесін ашудағы рөлін айқындау, сондай-ақ автордың тілдік ерекшеліктерін сипаттау.
Зерттеу міндеттері: талдауға қажетті материалды жинақтау және жүйелеу, оны қолданылған тілдік құралдар тұрғысынан қарастыру, стигматизацияланған кейіпкердің шығарманың идеялық-эстетикалық мазмұнын ашудағы рөлін анықтау, сондай-ақ стигматизация жағдайларын бейнелеудегі авторлық ұстанымның ерекшелігін айқындау.
Жұмыстың ғылыми жаңалығы мен маңыздылығы Достоевский шығармашылығындағы стигматизация феноменін тілдік жүзеге асуы тұрғысынан қарастыруда, сондай-ақ стигматизацияны дискурстық практика ретінде зерттеуде көрінеді.
Зерттеудің практикалық маңыздылығы оның нәтижелерін мектеп пен жоғары оқу орындарында Достоевский шығармашылығын оқытуда, сондай-ақ коммуникацияның әртүрлі салаларындағы стигматизацияның тілдік құралдарын дискурстық практика ретінде талдауда қолдану мүмкіндігімен айқындалады.
Мақалада материалды тұтас іріктеу, сипаттау және жіктеу, сондай-ақ дискурс-талдау әдістері қолданылды.
Зерттеу материалы ретінде Ф.М. Достоевскийдің 1860–1870 жылдардағы романдарының мәтіндері алынды. Талдау барысында стигматизацияланған кейіпкерлер қатарына жатқызуға болатын тұлғалар анықталды (Соня Мармеладова, князь Мышкин, Настасья Филипповна, Илюша Снегирев және т.б.). Мұндай кейіпкерлерді бейнелеуде автор белгілі бір лексикалық топтарды («күлкі», «қауесет», «эмоциялық реакция» және т.б.), фразеологиялық құралдарды («сары билет»), стилистикалық тұрғыдан төмендетілген лексиканы, айқын имплицитті мазмұны бар синтаксистік құрылымдарды және басқа да тілдік тәсілдерді қолданады. Стигматизацияланған кейіпкерлердің тілдік бейнеленуі олардың ішкі әлемін ашуға ықпал етеді, ал бұл өз кезегінде Достоевский шығармаларының психологиялық тереңдігін қамтамасыз етеді. Жалпы алғанда, кейіпкер образын жасаудың мұндай қыры автордың дара көркемдік тәсілі ретінде қарастырылуы мүмкін.
Зерттеу нәтижелерін лингвопоэтикаға, дискурстық практикалар теориясына және коммуникативистикаға қосылған белгілі бір үлес ретінде бағалауға болады. Ғылыми жұмыстың негізгі қағидалары қоғамдағы коммуникацияның әртүрлі салаларындағы стигматизация көріністерін талдау тәжірибесінде қолданылуы мүмкін.
