ТҮРКІ ТІЛДЕРІНДЕГІ ӨЛЕҢДЕРДЕГІ ТҮРКІ ХАЛЫҚТАРЫНА ҚАТЫСТЫ СӨЗ ОРАЛЫМДАРЫНЫҢ ЖІКТЕЛУІ МЕН ТАЛДАНУЫ

TÜRK DİLLERİNDEKİ ŞİİRLERDE TÜRK KAVİMLERİNE DAİR İFADELERİN TASNİF VE TAHLİLİ

Аннотация

Бұл зерттеуде түрік, қырғыз, қазақ, татар, әзербайжан, түрікмен және өзбек                                           тілдеріндегі өлеңдер жинақтары, сөздіктер мен

ашық дереккөздер сараланып, түркі халықтары мен түркілік тақырыбына арналған өлеңдер жүйеленді. Әртүрлі тарихи кезеңдерде өмір сүрген және қазіргі заман ақындарының шығармаларынан іріктелген бұл өлеңдердің тек мадақтау мен дәріптеумен шектелмейтіні анықталды. Олар тарихи тұлғалар мен оқиғаларды, табиғи апаттарды, географиялық кеңістікті, әйел сұлулығын, сондай-ақ бірлік пен бауырластық сезімдерін қамтитын кең тақырыптық ауқымды қамтиды. Сонымен қатар, түркі халықтарының бір-бірі туралы да өлеңдер жазғаны және осы тақырыптағы жаңа туындылардың ең көп саны қазақ тілінде кездесетіні анықталды.

Зерттеудің мақсаты – әртүрлі түркі халықтарының әдебиеттерінде өз халқы, басқа түркі тайпалары және жалпы түркілік ұғымы туралы жазылған өлеңдерді анықтау, оларды тақырыптық ерекшеліктеріне қарай жіктеу және бұл тақырыптың өткеннен бүгінге дейін қалай көрініс тапқанын көрсету. Осы мақсатта құжаттарды талдау әдісі қолданылып, өлеңдер жинақтарындағы, сөздіктердегі және ашық дереккөздердегі жазбаша мәтіндер зерттелді. Жиналған өлеңдер белгілі бір жүйе мен ғылыми қағидалар негізінде топтастырылды. Сондай-ақ салыстырмалы аударма әдісі арқылы өзге түркі тілдеріндегі өлеңдер түрік тіліне аударылды. Зерттеу нәтижелері қарастырылған өлеңдердің тек өз халқын мадақтайтын біржақты шығармалар емес екенін көрсетті. Олардың мазмұны тарихи тұлғалар мен оқиғаларды, табиғи апаттарды, түркі әлемінің географиясын, түркі халқы мен әйелдерінің сұлулығын, сондай-ақ бірлік, ынтымақ және туыстық сезімдерін қамтитын кең тақырыптық әртүрлілікпен ерекшеленеді. Зерттеудің теориялық маңызы түркілік пен тайпалық тақырыптардың тек өткен кезеңдерге ғана тән емес екенін, олардың қазіргі ақындар шығармашылығында да жалғасын тауып отырған өзекті әрі динамикалық тақырып екенін дәлелдеуінде жатыр. Сонымен қатар, ұлттық және эпикалық поэзияның тек «өз халқын мадақтау» ұғымымен шектелмейтінін, табиғи апаттар, география және әйел сұлулығы сияқты тақырыптардың да ұлттық сезіммен астасып жатқанын көрсету арқылы ғылыми әдебиетке жаңа көзқарас ұсынады. Бұдан бөлек, зерттеу түркі халықтарының өзара әдеби байланыста болып, бір-бірі туралы өлеңдер жазу арқылы мәдени және әдеби ықпалдастық орнатқанын айқындайды. Практикалық тұрғыдан алғанда, әртүрлі түркі тілдерінен жинақталып,түрік тіліне аударылған бұл өлеңдер мәдени көпір қызметін атқарады. Өзге түркі тілдеріндегі әдеби мұраны түрік тіліне аудару олардың Түркиядағы оқырмандар мен зерттеушілер тарапынан тікелей қабылдануы мен түсінілуін жеңілдетеді. Сонымен қатар, зерттеу қазіргі таңда бұл тақырыпқа ерекше назар аударып отырған халықтың қазақтар екенін, яғни жаңа өлеңдердің ең көп бөлігі қазақ тілінде жазылғанын нақты дерек ретінде көрсетеді.