ҚАЗАҚСТАННЫҢ КОММУНИКАТИВТІК ОРТАСЫНДАҒЫ ГЕНДЕРЛІК ПРАГМАТИКАЛЫҚ СТРАТЕГИЯЛАРДЫҢ ЖҮЗЕГЕ АСУЫ (ҚАЛАЛЫҚ РЕСПОНДЕНТТЕР МАТЕРИАЛДАРЫ НЕГІЗІНДЕ)
##plugins.pubIds.doi.readerDisplayName##:
https://doi.org/10.48371/PHILS.2026.3.82.006Кілт сөздер:
гендерлік айырмашылық, сөйлеу стратегиялары, тілдік мінез-құлық механизмдері, ерлердің сөйлеуі, әйелдердің сөйлеуі, прагматика, социолингвистика, қазақ тілді орта, орыс тілді ортаАннотация
Зерттеудің өзектілігі жаһандану жағдайында мәдениетаралық байланыстардың кеңеюімен және әртүрлі коммуникативтік контекстердегі сөйлеу мінез-құлқының әлеуметтік-мәдени және прагматикалық ерекшеліктерін зерттеу қажеттілігінің артуымен айқындалады. Әсіресе гендерлік фактордың тілдік құралдарды таңдауға және коммуникативтік стратегияларды жүзеге асыруға ықпалын талдау ерекше маңызға ие. Зерттеудің мақсаты – қазақтілді және орыстілді орта өкілдерінің сөйлеуінде прагматикалық стратегияларды қолдану ерекшеліктерін анықтау, сондай-ақ коммуникативтік мінез-құлыққа әсер ететін әлеуметтік және мәдени факторларды талдау. Зерттеудің әдіснамалық негізін кешенді талдау, салыстырмалы-салғастырмалы әдіс және қазақ және орыс тілдерінің тасымалдаушылары арасында сауалнама жүргізу арқылы жүзеге асырылған эмпирикалық зерттеу құрады. Жұмыста әртүрлі қарым-қатынас жағдайларындағы сөйлеу актілерінің жүзеге асу ерекшеліктері, прагматикалық маркерлерді қолдану және коммуникативтік стратегиялардың көрінісі қарастырылады. Зерттеу нәтижелері зерттелген іріктемеде жекелеген тілдік құралдар мен прагматикалық стратегияларды таңдауда айырмашылықтардың бар екенін көрсетті. Анықталған ерекшеліктер, ең алдымен, сыпайылықты білдіру, жанама коммуникация тәсілдерін қолдану және директивті сөйлеу актілерін жүзеге асыру салаларында байқалды. Коммуникативтік стратегияларды таңдау гендерлік аспектіні, тілдік контексті, коммуникацияға қатысушылардың әлеуметтік сипаттамаларын және мәдени ортаның ерекшеліктерін қамтитын факторлар жиынтығымен анықталатыны белгіленді. Зерттелген қазақтілді топта сөйлеу құрметінің формалары мен айтылымды жұмсарту стратегияларын жиірек қолдану үрдісі байқалса, орыстілді топта коммуникацияның туралығы мен экспрессивтілік деңгейінің анағұрлым жоғары вариативтілігі анықталды. Зерттеу нәтижесінде мәдениетаралық коммуникацияны талдау кезінде сөйлеу мінез-құлқының әлеуметтік-мәдени және гендерлік ерекшеліктерін ескеру қажеттілігі туралы қорытынды жасалды. Алынған нәтижелер Қазақстанның көпмәдениетті ортасындағы сөйлеу өзара әрекеттестігінің тетіктері туралы түсініктерді кеңейтуге ықпал етеді және оларды социолингвистика, прагмалингвистика және мәдениетаралық коммуникация салаларындағы кейінгі зерттеулерде пайдалануға болады.
