ҚАЗАҚ ӘЛІППЕСІНІҢ ТАРИХЫ

Аннотация

Бұл зерттеу қазақ әліппелерінің тарихи қалыптасуын талдап, Ахмет Байтұрсынұлы реформалаған араб графикасына негізделген қазақ әліпбиінің тілдік және педагогикалық негіздерін қарастырады. Ерте кезеңдегі әліппелер мен оқу құралдарына жасалған салыстырмалы-тарихи талдау pre-Байтұрсынұлы кезеңіндегі сауат ашу тәсілдерінің әдістемелік шектеулерін анықтап, Байтұрсынұлы жасаған фонетикалық жүйенің ғылыми үйлесімділігін және қазақ тілінің құрылымдық табиғатын дәл бейнелейтінін көрсетеді. Сонымен қатар зерттеу ХХ ғасыр бойындағы әліппе құрастыру эволюциясын сипаттап, кейінгі жасалған оқулықтардың Байтұрсынұлының «Әліппесінде» орныққан жүйелілік пен педагогикалық негізді толық қайталай алмағанын айқындайды.

Зерттеудің мақсаты – қазақ әліппелерінің тарихи даму жолын талдау, Байтұрсынұлына дейінгі және одан кейінгі сауат ашу үлгілерін салыстыру, сондай-ақ оның әліпбиі мен оқыту әдістемесінің қазіргі бастауыш білім беру үшін маңызын ғылыми түрде негіздеу. Зерттеу нәтижелері Байтұрсынұлы реформалаған жазу жүйесінің қазақ тілінің фонетикасы, морфологиясы және орфографиялық құрылымын терең талдауға сүйене отырып қалыптасқанын және ерте сауат ашу үшін тілдік тұрғыдан да, педагогикалық тұрғыдан да тиімді іргетас болғанын көрсетеді.

Зерттеу қорытындысы бойынша, Байтұрсынұлының фонетикалық қағидаттарын және оқыту стратегияларын қазіргі сауат ашу бағдарламаларына енгізу бастауыш мектеп оқушыларының функционалдық сауаттылығын елеулі түрде арттыра алады. Зерттеудің теориялық маңызы – ғылыми негізделген әліпбилер мен құрылымды тілдік оқытудың сауат ашудағы рөлін айқындау және қазақ тілін оқытуды халықаралық деңгейде мойындалған педагогикалық стандарттармен үйлестіруге мүмкіндік беруінде.

Деректер мен әдістер. Зерттеу барысында ретроспективтік, салыстырмалы-тарихи, лингвистикалық және сипаттамалық әдістер қолданылды. Талдау архивтік материалдар мен алғашқы оқу құралдарына негізделді.