НАРРАТОЛОГИЯ, ӘДЕБИ ГЕРМЕНЕВТИКА АСПЕКТІСІНДЕГІ МЕТАТЕКСТТІК ҚҰРЫЛЫМДАР ЖӘНЕ КОГНИТИВИСТИКА

Аннотация

Мақалада әдеби дискурстың метамәтіндік құрылымы нарратология, әдеби герменевтика және когнитивтік ғылым тұрғысынан кешенді түрде зерттеледі. Бұл зерттеу тақырыбының өзектілігін айқындайды және қазіргі ғылым дамуының деңгейіне сәйкес келеді. Зерттеудің мақсаты – көпдеңгейлі семантикалық құбылыс ретінде елеулі коммуникативтік және интерпретациялық әлеуетке ие метамәтіннің қалыптасу және қызмет ету ерекшеліктерін анықтау. Зерттеу материалы ретінде архитектоникалық тұрғыдан айрықша қызығушылық тудыратын қазіргі қазақ жазушыларының шығармалары алынды. Авторлық ремаркалар, кіріктірілген әңгімелеу, аллюзиялар, дәйексөздер, мәтінаралық байланыстар сияқты метамәтіндік қосымшалардың әртүрлі түрлері талданады. Бұл элементтер нарративтік құрылымды күрделендіріп, оқырманды мағына тудыру процесіне белсенді тартуға ықпал етеді. Зерттеудің әдістемелік негізін салыстырмалы-типологиялық, құрылымдық-семантикалық және нарратологиялық талдау әдістері, когнитивтік-дискурсивтік тәсіл, сондай-ақ әдеби герменевтиканың әдістері құрайды. Бұл тәсілдер метамәтіннің мәтіннің композициялық ұйымдасуына қалай әсер ететінін және интерпретацияның локусын айқындай отырып, оқырманның когнитивтік-перцептивтік үлгілерін қалай белсендіретінін анықтауға мүмкіндік береді.

Зерттеу нәтижелері: метамәтіндік құрылымдар көпмағыналылықтың қалыптасуына ықпал етіп, мәтін мен интертекст, сондай-ақ автор мен оқырман арасындағы шекараны өшіреді. Архитектоникаға басымдық бере отырып, поэтикалық мәтіндерді зерттеу көркем мәтіннің басқа мәтіндер мен мәдениеттермен тығыз байланысты, күрделі, көпқырлы философиялық жүйе ретіндегі табиғаты жөнінде өзекті мәселелерді ашады. Оның философиялық маңызы тек ішкі қасиеттерімен (композициясы, тілдік тәсілдері, тақырыптары) ғана емес, сонымен қатар мәдени кеңістіктегі орны мен әр оқырманның жеке тәжірибесі арқылы айқындалады. Мәтіннің, жеке оқырмандардың және мәдениеттің өзара әрекеттестігі поэтикалық шығармалардың көпқабатты және терең философиялық коннотацияларын ашуда негізгі фактор болып табылады. Поэтикалық мәтінді баяндау призмасы арқылы зерделеу өнер туындысын әрі әдеби, әрі мәдени диалогтың маңызды элементі ретінде сипаттауға мүмкіндік береді.

Зерттеудің ғылыми жаңалығы – метамәтінді нарратологиялық, герменевтикалық және когнитивтік талдау деңгейлерінің тоғысында тұрған интегративті категория ретінде жүйелі қарастыруында. Мақаланың теориялық маңызы мәтін құрылымы мен семантикасы, сондай-ақ олардың интерпретациясы мәселелерін ғылыми тұрғыдан зерттеуге қосқан үлесімен айқындалады. Зерттеудің практикалық маңызы оның нәтижелерін көркем мәтіндерді талдауда, әдебиеттану, когнитивтік лингвистика курстарын әзірлеуде, сондай-ақ мәтін поэтикасын зерттеу саласында қолдануға болатындығында.