ТҮРКІ ХАЛЫҚТАРЫНЫҢ ЭПОСТАРЫНДАҒЫ ТҮР-ТҮС ТОПОНИМДЕРІНІҢ ЛИНГВОМӘДЕНИ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
##plugins.pubIds.doi.readerDisplayName##:
https://doi.org/10.48371/PHILS.2026.3.82.011Кілт сөздер:
фольклор, түр-түс атаулары, топонимика, лингвомәдениеттану, мифология, аңыздар, әпсаналар, эпостар, рухани құндылықАннотация
Бұл мақалада түркі эпосының топонимдерінде кездесетін түс белгілеулерінің ұлттық және мәдени ерекшелігі қарастырылады. Фольклор топонимиясы халықтардың ежелгі мәдени мұрасын, идеологиялық сенімдерін және рухани құндылықтарын зерттеудің маңызды көзі болып табылады. Түс компоненттерін қамтитын топонимдерді талдау түстің символикалық қабылдауын және оның түркі халықтарының ұлттық және мәдени дүниетанымын қалыптастырудағы рөлін көрсетеді.
Бұл зерттеудің мақсаты – түркі халықтарының эпостарындағы түс компоненттерін талдау, олардың семантикалық ерекшеліктерін анықтау, түс белгілеулерін қолданудағы ұқсастықтар мен айырмашылықтарды анықтау және олардың ортақ идеологиялық сенімдер мен рухани құндылықтарды көрсетудегі рөлін анықтау. Зерттеу әзірбайжан, якут, қырғыз және қазақ эпикалық фольклорының топонимиясындағы түс компоненттерін салыстыруға бағытталған. Зерттеуде тілдік бірліктердің семантикалық құрылымын анықтау үшін компоненттік талдау, колоронимдерді қолдану контексттерін зерттеудің үлестірімді әдісі және түркі тілдеріндегі колороним топонимдерінің ұқсастықтары мен айырмашылықтарын анықтау үшін контрасттық және салыстырмалы-тарихи әдістер қолданылды. Фактілік материал түркі мифтері мен эпостарының үздіксіз үлгісін пайдаланып жиналды, содан кейін ежелгі түркі сөздігі мен заманауи онлайн сөздіктерді пайдалана отырып, олардың семантикасы мен этимологиясын талдау жүргізілді.
Зерттеуде колороним компоненті бар топонимдер әртүрлі географиялық атауларда: ойконимдерде, гидронимдерде, оронимдерде және жеке жағдайда дримонимдерде белсенді қолданылатыны анықталды. Түс белгілерін қолданудың символикалық сипаты ашылып, олардың жиілігі туралы сандық деректер келтірілген. Жүргізілген талдау түркі халықтарының мифтері мен эпостарындағы түске байланысты топонимдердің семантикасындағы айтарлықтай ұқсастықтарды анықтады, бұл тығыз тарихи, мәдени және тілдік байланыстарды және ортақ лингвомәдени кеңістіктің қалыптасуын көрсетеді. Бұл жұмыстың ғылыми маңыздылығы түркі тілдерінің лингвомәдени ерекшеліктерін түсінуімізді кеңейтуде және эпикалық мәтіндердің топонимиясындағы түс белгілерінің символизмін анықтауда жатыр. Бұл зерттеудің практикалық маңыздылығы оның нәтижелерін лингвистикада, фольклортануда, мәдениеттануда, салыстырмалы лингвистикада және түркі мифтерін салыстырмалы зерттеуде қолдану мүмкіндігінде жатыр. Бұл зерттеу нәтижелері түркі топонимикасы, лингвомәдениеттану және мифопоэтика салаларындағы зерттеулердің дамуына үлес қосады.
