ҚАЗІРГІ АМЕРИКАЛЫҚ ЖӘНЕ ЕУРОПАЛЫҚ ПЕРФОРМАНС ӨНЕРІ ЭСТЕТИКАСЫНДАҒЫ МӘТІН
##plugins.pubIds.doi.readerDisplayName##:
https://doi.org/10.48371/PHILS.2026.3.82.014Кілт сөздер:
перформанс, перформанстағы мәтін, лингвоэстетика, текстуальдық, интертекстуальдық, интермедиалдық, семиотика, фмерикалық және еуропалық перформансАннотация
Бұл мақалада пәнаралық құбылыс болып табылатын американдық және еуропалық перформанс құрылымындағы мәтіннің лингвистикалық және эстетикалық ерекшеліктері қарастырылады. Осы зерттеу аясында мәтін ұғымы дәстүрлі лингвистикалық шеңберден шығып, мәтінді мәдени-семиотикалық құбылыс ретінде түсінеді. Филологиялық тұрғыдан перформанстың жеткіліксіз зерттелуі лингвистикалық ғылымда зерттеу алшақтығын тудырады, бұл осы зерттеудің өзектілігін анықтайды. Мәтіннің категориясын және оны талдау әдістерін интермедиализм жағдайында қайта қарау қажеттілігі туындайды. Бұл зерттеудің мақсаты-заманауи перформансқа енгізілген мәтінді талдау, сонымен қатар арнайы лингво-эстетикалық сипаттамаларды анықтау.
Теориялық негізгісі Ю. М. Лотман, М. М. Бахтин, Ю. Кристева, М. Маклюэнның еңбектеріне сүйене отырып, семиотика, лингвоэстетика және медиалогиялық теория саласындағы зерттеулер болды. Зерттеу материалы негізінен мәтіндік (ауызша және визуалды) компоненті бар американдық және еуропалық перформерлердің қойылымдары болды. Өнер туындылары мәтіннің рөлін екі позициядан анықтау мақсатында талданды: мәтін перформанс құрылымындағы семиотикалық және эстетикалық элемент ретінде. Бұл зерттеу үшін негізгі теориялық және эмпирикалық әдістер, деконструкция әдісі, сондай-ақ семиоткалық және лингво-эстетикалық тәсілдер қолданылды.
Зерттеу нәтижелері перформанстағы мәтіндердің 4 негізгі түрін бөліп көрсете отырып, типологияны қалыптастыруға мүмкіндік берді: директивті, түсіндірмелі, визуалды-мәтіндік, коммуникативті, сондай-ақ олардың кіші түрлері. Перформанстағы мәтін құрылымдық және семантикалық функцияны орындайтыны анықталды. Ол перформер, орындаушы және көрермен арасындағы өзара әрекеттесуді қалыптастыратын Нұсқаулық, түсініктеме, визуалды белгі немесе байланыс түрі ретінде әрекет ете алады. Перформанстағы мәтін басқа медиамен өзара әрекеттесу арқылы мағынаны қалыптастыруға ықпал ететін көп деңгейлі семиотикалық жүйе ретінде жұмыс істейді, сонымен қатар аудиторияның мағыналарды түсіндіруге қатысуының маңыздылығына баса назар аударылады деген қорытынды жасалды. Зерттеу динамикалық, процессуалдық және медиальды шартты құбылыс ретінде текстуалдылық туралы жаңа түсініктерді ұсына отырып, қазіргі филологияның дамуына ықпал етеді. Жұмыс гуманитарлық ғылымдардағы мәтінді талдау шекараларын кеңейте отырып, медиатеория, интертекстуалдық және диалогизм идеяларын біріктіреді. Алынған нәтижелер қазіргі заманғы өнердің лингвостетикасы саласындағы филологиялық зерттеулерге пайдалы болуы мүмкін.
