ТҮРКІ ДҮНИЕТАНЫМЫНДАҒЫ «КӨК» ПЕН «ЖАСЫЛ» ТҮСТЕРІНІҢ ТІЛДІК РЕПРЕЗЕНТАЦИЯСЫ (ҚАЗАҚ ЖӘНЕ ТҮРІК ТІЛДЕРІ НЕГІЗІНДЕ)

Аннотация

Мақалада қазақ және түрік тілдеріндегі «көк» (kok) және «жасыл» (jasyl) түс концептілерінің лингвомәдени бейнеленуіне кешенді салыстырмалы талдау жасалған. Зерттеудің өзектілігі түркі халықтарының тарихи жадын, мифологиялық санасы мен рухани құндылықтарын бейнелейтін ұлттық мәдени кодтың базалық компоненті ретіндегі түс символикасын жүйелі түрде ашу қажеттілігімен айқындалады. Зерттеудің мақсаты –  қазақ және түрік тілдеріндегі колоративті тілдік бірліктердің семантикалық, концептуалдық және этномәдени ерекшеліктерін салыстырмалы тұрғысынан, негізінен фразeологизмдер, мақал-мәтелдер мен тұрақты тіркестер материалдары негізінде анықтау. Зерттеудің әдіснамалық негізі ретінде қазақ және түрік лексикографиясы мен паремиологиясының мәліметтерін талдауға арналған салыстырмалы-аналитикалық, семантикалық, лингвомәдениеттанымдық, контекстік және этимологиялық әдістерді қамтитын жүйелі тәсіл қолданылды. Зерттеу нәтижелері көрсеткендей, ортақ көне түркілік негізде – kok сөзі аспан мен өсімдіктердің реңктерін қатар қамтитын синкретті термин қызметін атқарғанымен – екі тілдің қазіргі функционалды-прагматикалық бағыттары айтарлықтай ажырап кеткен. Түрік дәстүрінде бұл концепт аспан әлемінің қасиеттілігімен байланысты жоғары метафоралық біртектілікті көрсетеді; бұл өріс қазіргі түрік тілінде бедел мен экологиялық сапаны білдіретін mavi лексикалық маркері арқылы белсенді түрде дамып келеді. Керісінше, қазақ паремиологиясы кеңірек полисемантикалық диапазонды байқатады, түс символикасы үш концептуалды өлшемге тең бөлінген: табиғи жаңару, жағымсыз психоэмоционалды белгілер (қырсықтық пен ашу-ыза) және тотемдік зооморфтық кодтар (Көк Бөрі). Қорытындылай келе, түс концептілері тілдік әлем бейнесін қалыптастыруда маңызды когнитивтік құрал ретінде қызмет ететіні дәлелденді. Зерттеудің ғылыми жаңалығы түркі колоративтерінің ерекше ұлттық прагматикалық модельдерін айқындай отырып, тереңдетілген салыстырмалы сипаттама берілуінде, ал практикалық маңыздылығы нәтижелерді этнолингвистика, когнитивті лингвистика және мәдениетаралық коммуникация салаларында қолдану мүмкіндігімен анықталады.